विष्णु सहस्रनाम (अर्थ सहित)
परंपरा से महर्षि व्यास की रचना मानी जाती है, महाभारत के अंश के रूप में
विष्णु सहस्रनाम (Vishnu Sahasranama): विष्णु सहस्रनाम ("विष्णु के हज़ार नाम") संस्कृत का एक स्तोत्र है। इसका मूल भाग महाभारत के अनुशासन पर्व का एक अध्याय है। युद्ध के बाद भीष्म बाणों की शय्या पर लेटे हैं। युधिष्ठिर उनसे छह प्रश्न पूछते हैं: एक देवता कौन है, एक आश्रय कौन है, किसकी स्तुति और किसकी पूजा से मनुष्य कल्याण पाते हैं, सबसे बड़ा धर्म क्या है, और किसका जप करके मनुष्य जन्म और मृत्यु के बंधन से छूटता है। भीष्म उत्तर में विष्णु के हज़ार नाम सुनाते हैं, जिन्हें, वे कहते हैं, ऋषियों ने गाया था।
अंग्रेज़ी अक्षरों में दूसरी वर्तनी: Vishnu Sahasranamam।
पाठ और अर्थ, पंक्ति-दर-पंक्ति
दिखावट
दिखावट
ये चुनाव इसी ब्राउज़र में रहते हैं।
- आरंभ के श्लोक
- युधिष्ठिर के प्रश्न और भीष्म का उत्तर
- न्यास और ध्यान
- नामों के श्लोक 1–27
- नामों के श्लोक 28–54
- नामों के श्लोक 55–81
- नामों के श्लोक 82–107
- फलश्रुति (अंत के श्लोक)
- अर्जुन की प्रार्थना और अंत के स्तुति-श्लोक
आरंभ के श्लोक
आरंभ का श्लोक
शुक्लांबरधरं विष्णुं शशिवर्णं चतुर्भुजं ।
प्रसन्नवदनं ध्यायेत्सर्वविघ्नोपशांतये ॥
Shuklambaradharam vishnum shashivarnam chaturbhujam
Prasannavadanam dhyayetsarvavighnopashantaye
मानक रोमन लिप्यंतरण
śuklāṃbaradharaṃ viṣṇuṃ śaśivarṇaṃ caturbhujaṃ |
prasannavadanaṃ dhyāyetsarvavighnopaśāṃtaye ||
हिस्तोत्र से पहले बोला जाने वाला ध्यान का श्लोक। यह कहता है कि सब विघ्नों की शांति के लिए विष्णु का ध्यान करें, जो श्वेत वस्त्र पहनते हैं, जिनका रंग चंद्रमा जैसा है, जिनकी चार भुजाएँ हैं और जिनका मुख प्रसन्न है।
ENA verse for meditation, said before the hymn. It asks the reader to meditate on Vishnu, who wears white clothes, has the colour of the moon and four arms, and has a calm, pleased face, so that every obstacle may be removed.
शब्दार्थ
- शुक्लांबरधरम् śuklāṃbaradharam · श्वेत वस्त्र धारण करने वाले (समास, द्वितीया एकवचन) शब्दकोश: śuklāmbara-dhara, मोनियर-विलियम्स 1899, पृ. 1080, स्तंभ 3
wearing or arrayed in wh° g°s
; śukla, मोनियर-विलियम्स 1899, पृ. 1080, स्तंभ 2white, whitish
- विष्णुम् viṣṇum · विष्णु को (संज्ञा (पुंलिंग), द्वितीया एकवचन) शब्दकोश: viṣṇu, मोनियर-विलियम्स 1899, पृ. 999, स्तंभ 1
N. of one of the principal Hindū deities
- शशिवर्णम् śaśivarṇam · चंद्रमा के रंग वाले (समास, द्वितीया एकवचन) शब्दकोश: śaśin, मोनियर-विलियम्स 1899, पृ. 1060, स्तंभ 2
the moon
; varṇa, मोनियर-विलियम्स 1899, पृ. 924, स्तंभ 2colour, tint, dye, pigment
- चतुर्भुजम् caturbhujam · चार भुजाओं वाले (समास, द्वितीया एकवचन) शब्दकोश: catur-bhuja, मोनियर-विलियम्स 1899, पृ. 384, स्तंभ 3
four-armed
- प्रसन्नवदनम् prasannavadanam · प्रसन्न मुख वाले (समास, द्वितीया एकवचन) शब्दकोश: pra-sanna, मोनियर-विलियम्स 1899, पृ. 696, स्तंभ 3
gracious, kind, kindly disposed towards
; vadana, मोनियर-विलियम्स 1899, पृ. 916, स्तंभ 2the mouth, face, countenance
- ध्यायेत् dhyāyet · ध्यान करें (विधिलिङ्, प्रथम पुरुष एकवचन) शब्दकोश: dhyai, मोनियर-विलियम्स 1899, पृ. 521, स्तंभ 1
to think of, imagine, contemplate, meditate on, call to mind, recollect
- सर्वविघ्नोपशांतये sarvavighnopaśāṃtaye · सब विघ्नों की शांति के लिए (समास, चतुर्थी एकवचन) शब्दकोश: sarva, मोनियर-विलियम्स 1899, पृ. 1184, स्तंभ 3
whole, entire, all, every
; vi-ghna, मोनियर-विलियम्स 1899, पृ. 957, स्तंभ 3an obstacle, impediment, hindrance
; upa-śānti, मोनियर-विलियम्स 1899, पृ. 207, स्तंभ 3cessation, intermission, remission
इस साइट के लिए लिखी और उद्धृत संस्करण से मिलाई गई व्याख्या। श्रेय देकर आप इसे उद्धृत कर सकते हैं।
श्लोक 1
यस्य स्मरणमात्रेण जन्मसंसारबंधनात् ॥
विमुच्यते नमस्तस्मै विष्णवे प्रभविष्णवे ॥ १ ॥
Yasya smaranamatrena janmasansarabandhanat
Vimuchyate namastasmai vishnave prabhavishnave
मानक रोमन लिप्यंतरण
yasya smaraṇamātreṇa janmasaṃsārabaṃdhanāt ||
vimucyate namastasmai viṣṇave prabhaviṣṇave || 1 ||
हिसर्वशक्तिमान विष्णु को नमस्कार। श्लोक कहता है कि उनके स्मरण मात्र से मनुष्य जन्म और संसार के बंधन से छूट जाता है।
ENA salutation to Vishnu, the mighty one. The verse says that only by remembering him a person goes free from the bond of birth and the round of worldly life.
यह श्लोक वे फल बताता है जिनका वादा पाठ स्वयं करता है। ये पाठ के अपने शब्द हैं, इस साइट का कोई दावा नहीं।
श्लोक 2
नमः समस्तभूतानामादिभूताय भूभृते ॥
अनेकरूपरूपाय विष्णवे प्रभविष्णवे ॥ २ ॥
Namah samastabhutanamadibhutaya bhubhrite
Anekaruparupaya vishnave prabhavishnave
मानक रोमन लिप्यंतरण
namaḥ samastabhūtānāmādibhūtāya bhūbhṛte ||
anekarūparūpāya viṣṇave prabhaviṣṇave || 2 ||
हिसर्वशक्तिमान विष्णु को नमस्कार। वे सब प्राणियों के आदि हैं और पृथ्वी को धारण करते हैं। वे अनेक रूप धारण करते हैं।
ENA salutation to Vishnu, the mighty one. He is the first of all beings and he holds up the earth. He takes many forms.
संस्करणों के अंतर। कोई दूसरा मुद्रण या पाठ इस स्थान को अलग ढंग से पढ़ता है।
- लोप 1921 के बंबई मुद्रण में पाठ है: (not printed) 1921 की छपाई पहले श्लोक से सीधे 'वैशंपायन उवाच' पर जाती है (स्कैन पन्ना n138)।
युधिष्ठिर के प्रश्न और भीष्म का उत्तर
श्लोक 3
वैशंपायन उवाच ॥ Vaishampayana uvacha
श्रुत्वा धर्मानशेषेण पावनानि च सर्वशः ॥
युधिष्ठिरः शांतनवं पुनरेवाभ्यभाषत ॥ ३ ॥
Shrutva dharmanasheshena pavanani cha sarvashah
Yudhishthirah shantanavam punarevabhyabhashata
मानक रोमन लिप्यंतरण
śrutvā dharmānaśeṣeṇa pāvanāni ca sarvaśaḥ ||
yudhiṣṭhiraḥ śāṃtanavaṃ punarevābhyabhāṣata || 3 ||
हिवैशंपायन कथा सुनाते हैं। युधिष्ठिर ने भीष्म से सब धर्म और मनुष्य को पवित्र करने वाली सब बातें सुन ली हैं। तब वे शांतनु के पुत्र भीष्म से फिर बोलते हैं।
ENVaishampayana tells the story. Yudhishthira has heard from Bhishma all the duties and all the things that make a person pure. Then he speaks to Bhishma, the son of Shantanu, again.
संस्करणों के अंतर। कोई दूसरा मुद्रण या पाठ इस स्थान को अलग ढंग से पढ़ता है।
- क्रमांक 1921 के बंबई मुद्रण में पाठ है: ॥ २ ॥ 1921 की छपाई इस श्लोक को क्रमांक 2 देती है (स्कैन पन्ना n138), और पूर्व-15 तक हर श्लोक को 1923 की छपाई से एक कम क्रमांक देती है।
Vaiçampāyana said,—
“Having heard all the duties in their entirety and all those sacred acts and objects that cleanse human beings of their sins, Yudhishthira once more addressed the son of Cāntanu in the following words.
श्लोक 4
युधिष्ठिर उवाच ॥ Yudhishthira uvacha
किमेकं दैवतं लोके किं वाप्येकं परायणम् ॥
स्तुवन्तः कं कमर्चन्तः प्राप्नुयुर्मानवाः शुभम् ॥ ४ ॥
Kimekam daivatam loke kim vapyekam parayanam
Stuvantah kam kamarchantah prapnuyurmanavah shubham
मानक रोमन लिप्यंतरण
kimekaṃ daivataṃ loke kiṃ vāpyekaṃ parāyaṇam ||
stuvantaḥ kaṃ kamarcantaḥ prāpnuyurmānavāḥ śubham || 4 ||
हियुधिष्ठिर चार प्रश्न पूछते हैं। संसार में एक देवता कौन है? एक परम आश्रय कौन है? किसकी स्तुति करके और किसकी पूजा करके मनुष्य कल्याण पाते हैं?
ENYudhishthira asks four questions. Who is the one god in the world? Who is the one highest refuge? By praising whom, and by worshipping whom, do people reach what is good?
“Yudhishthira said,—
‘Who may be said to be the one god in the world ? Who may be said to be the one object which is our sole refuge ? Who is he by worshipping whom or hymning whose praises human beings would get what is beneficial ?
श्लोक 5
को धर्मः सर्वधर्माणां भवतः परमो मतः ॥
किं जपन्मुच्यते जन्तुर्जन्मसंसारबन्धनात् ॥ ५ ॥
Ko dharmah sarvadharmanam bhavatah paramo matah
Kim japanmuchyate janturjanmasansarabandhanat
मानक रोमन लिप्यंतरण
ko dharmaḥ sarvadharmāṇāṃ bhavataḥ paramo mataḥ ||
kiṃ japanmucyate janturjanmasaṃsārabandhanāt || 5 ||
हिवे दो और प्रश्न पूछते हैं। भीष्म सब धर्मों में किस धर्म को सबसे बड़ा मानते हैं? किसका जप करके प्राणी जन्म और संसार के बंधन से छूटता है?
ENHe asks two more questions. Which duty does Bhishma hold to be the highest of all duties? By reciting what does a living being go free from the bond of birth and worldly life?
What religion is that which, according to thy judgment, is the foremost of all religions ? What are those Mantras by reciting which a living creature becomes freed from the bonds of birth and life ?—’
श्लोक 6
भीष्म उवाच ॥ Bhishma uvacha
जगत्प्रभुं देवदेवमनंतं पुरुषोत्तमम् ॥
स्तुवन्नामसहस्रेण पुरुषः सततोत्थितः ॥ ६ ॥
Jagatprabhum devadevamanantam purushottamam
Stuvannamasahasrena purushah satatotthitah
मानक रोमन लिप्यंतरण
jagatprabhuṃ devadevamanaṃtaṃ puruṣottamam ||
stuvannāmasahasreṇa puruṣaḥ satatotthitaḥ || 6 ||
हिभीष्म उत्तर देते हैं। मनुष्य को सदा सजग रहकर जगत के स्वामी, देवों के देव, अनंत, पुरुषोत्तम की उनके हज़ार नामों से स्तुति करनी चाहिए।
ENBhishma answers. A person should stay alert and always praise the Lord of the world, the god of gods, the endless one, the highest person, with his thousand names.
संस्करणों के अंतर। कोई दूसरा मुद्रण या पाठ इस स्थान को अलग ढंग से पढ़ता है।
- छपे संस्करण में पाठ है: जगत्प्रभुं देवेदेवमनंतं पुरुषोत्तमम् ॥
स्तुवन्नामसहस्रेण पुरुषः सततोत्थितः ॥ ६ ॥ 'देवेदेवम्' (a misprinted vowel sign, read at high zoom on leaf n5) is corrected to 'देवदेवम्', as the 1921 printing has it (leaf n138).
“Bhishma said,—
One should always, with alacrity and throwing away all langour, hymn the praises of that Lord of the universe, that god of gods, (viz., Vāsudeva),1 who is Infinite and the foremost of all Beings, by uttering his thousand names.
पाद-टिप्पणियाँ (अनुवादक की अपनी) - Vāsudeva is Nārāyana, and Arjuna is Nara. Nara and Nārāyana had practised severe penances at Vadari on the breast of Himavat for many thousand years. Vyāsa afterwards adopted Vadari as his retreat.—T. ↩
श्लोक 7
तमेव चार्चयन्नित्यं भक्त्या पुरुषमव्ययम् ॥
ध्यायन्स्तुवन्नमस्यंश्च यजमानस्तमेव च ॥ ७ ॥
Tameva charchayannityam bhaktya purushamavyayam
Dhyayanstuvannamasyanshcha yajamanastameva cha
मानक रोमन लिप्यंतरण
tameva cārcayannityaṃ bhaktyā puruṣamavyayam ||
dhyāyanstuvannamasyaṃśca yajamānastameva ca || 7 ||
हिभीष्म आगे कहते हैं। मनुष्य उसी अविनाशी पुरुष की रोज़ भक्ति से पूजा करता है। वह उन्हीं का ध्यान करता है, स्तुति करता है, उन्हें नमस्कार करता है और उन्हीं का यजन करता है।
ENBhishma goes on. A person worships that same unchanging being every day with devotion. He thinks of him, praises him, bows to him and offers worship to him alone.
By always worshipping with reverence and devotion that immutable Being, by meditating on him, by hymning his praises, and bowing the head unto him, and by performing sacrifices unto him,
श्लोक 8
अनादिनिधनं विष्णुं सर्वलोकमहेश्वरम् ॥
लोकाध्यक्षं स्तुवन्नित्यं सर्वदुःखातिगो भवेत् ॥ ८ ॥
Anadinidhanam vishnum sarvalokamaheshvaram
Lokadhyaksham stuvannityam sarvaduhkhatigo bhavet
मानक रोमन लिप्यंतरण
anādinidhanaṃ viṣṇuṃ sarvalokamaheśvaram ||
lokādhyakṣaṃ stuvannityaṃ sarvaduḥkhātigo bhavet || 8 ||
हिविष्णु का न आदि है न अंत। वे सब लोकों के महान स्वामी हैं और उन पर दृष्टि रखते हैं। श्लोक कहता है कि जो उनकी रोज़ स्तुति करता है, वह सब दुखों से पार हो जाता है।
ENVishnu has no beginning and no end. He is the great Lord of all worlds and watches over them. The verse says that a person who praises him every day goes beyond all sorrow.
यह श्लोक वे फल बताता है जिनका वादा पाठ स्वयं करता है। ये पाठ के अपने शब्द हैं, इस साइट का कोई दावा नहीं।
indeed, by always praising Vishnu, who is without beginning and without end or destruction, who is the supreme Lord of all the worlds, and who is the Master and Controller of the universe, one can succeed in transcending all sorrow.
श्लोक 9
ब्रह्मण्यं सर्वधर्मज्ञं लोकानां कीर्तिवर्धनम् ॥
लोकनाथं महद्भूतं सर्वभूतभवोद्भवम् ॥ ९ ॥
Brahmanyam sarvadharmajnam lokanam kirtivardhanam
Lokanatham mahadbhutam sarvabhutabhavodbhavam
मानक रोमन लिप्यंतरण
brahmaṇyaṃ sarvadharmajñaṃ lokānāṃ kīrtivardhanam ||
lokanāthaṃ mahadbhūtaṃ sarvabhūtabhavodbhavam || 9 ||
हिवे ब्राह्मणों के हितकारी हैं और सब धर्मों को जानते हैं। वे लोकों की कीर्ति बढ़ाते हैं। वे लोकों के स्वामी हैं, महान सत्ता हैं, और सब प्राणियों का उद्गम हैं।
ENHe is kind to the Brahmanas and knows every duty. He makes the fame of the worlds grow. He is the Lord of the worlds, the great being, the source from which all beings come.
Verily, He is devoted to the Brāhmanas, conversant with all duties and practices, the enhancer of the fame and achievements of all persons, the master of all the worlds, exceedingly wonderful, and the prime cause of the origin of all creatures.
श्लोक 10
एष मे सर्वधर्माणां धर्मोऽधिकतमो मतः ॥
यद्भक्त्या पुंडरीकाक्षं स्तवैरर्चेन्नरः सदा ॥ १० ॥
Esha me sarvadharmanam dharmodhikatamo matah
Yadbhaktya pundarikaksham stavairarchennarah sada
मानक रोमन लिप्यंतरण
eṣa me sarvadharmāṇāṃ dharmo’dhikatamo mataḥ ||
yadbhaktyā puṃḍarīkākṣaṃ stavairarcennaraḥ sadā || 10 ||
हिभीष्म अपना मत बताते हैं। सब धर्मों में वे इसी को सबसे बड़ा धर्म मानते हैं: कि मनुष्य कमल-नयन भगवान की सदा भक्ति और स्तुतियों से पूजा करे।
ENBhishma gives his own view. Of all duties he holds this one to be the highest: that a person always worships the lotus-eyed Lord with devotion and with hymns of praise.
Even this, in my judgment, is the foremost religion of all religions, viz., one should always worship and hymn the praises of the lotus-eyed Vāsudeva with devotion.
श्लोक 11
परमं यो महत्तेजः परमं यो महत्तपः ॥
परमं यो महद्ब्रह्म परमं यः परायणम् ॥ ११ ॥
Paramam yo mahattejah paramam yo mahattapah
Paramam yo mahadbrahma paramam yah parayanam
मानक रोमन लिप्यंतरण
paramaṃ yo mahattejaḥ paramaṃ yo mahattapaḥ ||
paramaṃ yo mahadbrahma paramaṃ yaḥ parāyaṇam || 11 ||
हिवे परम और महान तेज हैं। वे परम और महान तप हैं। वे परम और महान ब्रह्म हैं। वे परम आश्रय हैं।
ENHe is the highest and greatest light. He is the highest and greatest austerity. He is the highest and greatest Brahman. He is the highest refuge.
He is the highest Energy. He is the highest Penance. He is the highest Brahma. He is the highest refuge.
श्लोक 12
पवित्राणां पवित्रं यो मंगलानां च मंगलम् ॥
दैवतं देवतानां च भूतानां योऽव्ययः पिता ॥ १२ ॥
Pavitranam pavitram yo mangalanam cha mangalam
Daivatam devatanam cha bhutanam yovyayah pita
मानक रोमन लिप्यंतरण
pavitrāṇāṃ pavitraṃ yo maṃgalānāṃ ca maṃgalam ||
daivataṃ devatānāṃ ca bhūtānāṃ yo’vyayaḥ pitā || 12 ||
हिवे सब पवित्र वस्तुओं में सबसे पवित्र हैं और सब मंगलों के मंगल हैं। वे देवताओं के देवता हैं और सब प्राणियों के अविनाशी पिता हैं।
ENHe is the purest of all pure things and the most blessed of all blessed things. He is the god of the gods and the unchanging father of all beings.
He is the most holy of all holies, the most auspicious of all auspicious objects. He is the god of all the gods, and He is the immutable father of all creatures.
श्लोक 13
यतः सर्वाणि भूतानि भवंत्यादियुगागमे ॥
यस्मिंश्च प्रलयं यान्ति पुनरेव युगक्षये ॥ १३ ॥
Yatah sarvani bhutani bhavantyadiyugagame
Yasminshcha pralayam yanti punareva yugakshaye
मानक रोमन लिप्यंतरण
yataḥ sarvāṇi bhūtāni bhavaṃtyādiyugāgame ||
yasmiṃśca pralayaṃ yānti punareva yugakṣaye || 13 ||
हिजब युग का आरंभ होता है, सब प्राणी उन्हीं से उत्पन्न होते हैं। जब युग का अंत होता है, वे फिर उन्हीं में लीन हो जाते हैं।
ENWhen the first age of a cycle begins, all beings come from him. When the age ends, they go back into him again.
On the advent of the primitive Yuga, all creatures spring from him. On the expiration, again of the Yuga, all things disappear in him.1
पाद-टिप्पणियाँ (अनुवादक की अपनी) - The Hindu sages never attempt to speculate on the original creation of the universe. Their speculations, however, are concerned with what is called ‘Avāntarā srishti’ or that creation which springs forth with the awakening of Brahman. Creation and Destruction have occurred ceaselessly and will occur ceaselessly. The original creation is impossible to conceive, as Eternity cannot have a beginning.—T. ↩
श्लोक 14
तस्य लोकप्रधानस्य जगन्नाथस्य भूपते ॥
विष्णोर्नामसहस्रं मे शृणु पापभयापहम् ॥ १४ ॥
Tasya lokapradhanasya jagannathasya bhupate
Vishnornamasahasram me shrinu papabhayapaham
मानक रोमन लिप्यंतरण
tasya lokapradhānasya jagannāthasya bhūpate ||
viṣṇornāmasahasraṃ me śṛṇu pāpabhayāpaham || 14 ||
हिभीष्म राजा से सुनने को कहते हैं। वे सब लोकों में प्रधान, जगत के स्वामी विष्णु के हज़ार नाम सुनाएँगे। वे कहते हैं कि ये नाम पाप और भय को दूर करते हैं।
ENBhishma asks the king to listen. He will tell the thousand names of Vishnu, the first in all worlds and the Lord of the universe. He says that the names take away sin and fear.
Hear, O king, the thousand names, possessed of great efficacy in destroying sins, of that foremost one in all the worlds, that Master of the universe, viz., Vishnu.
श्लोक 15
यानि नामानि गौणानि विख्यातानि महात्मनः ॥
ऋषिभिः परिगीतानि तानि वक्ष्यामि भूतये ॥ १५ ॥
Yani namani gaunani vikhyatani mahatmanah
Rishibhih parigitani tani vakshyami bhutaye
मानक रोमन लिप्यंतरण
yāni nāmāni gauṇāni vikhyātāni mahātmanaḥ ||
ṛṣibhiḥ parigītāni tāni vakṣyāmi bhūtaye || 15 ||
हिये नाम महान भगवान के गुणों से बने हैं। ये प्रसिद्ध हैं और ऋषियों ने इन्हें गाया है। भीष्म इन्हें सबके कल्याण के लिए सुनाएँगे।
ENThe names come from the qualities of the great Lord. They are well known, and the sages sang them. Bhishma will tell them for the good of all.
All those names, derived from His attributes, secret and well-known, of the high-souled Vāsudeva, which were sung by the Rishis, I shall recite to thee for the good of all.
न्यास और ध्यान
श्लोक 16
ऋषिर्नाम्नां सहस्रस्य वेदव्यासो महामुनिः ॥
छंदोऽनुष्टुप् तथा देवो भगवान्देवकीसुतः ॥ १६ ॥
Rishirnamnam sahasrasya vedavyaso mahamunih
Chhandonushtup tatha devo bhagavandevakisutah
मानक रोमन लिप्यंतरण
ṛṣirnāmnāṃ sahasrasya vedavyāso mahāmuniḥ ||
chaṃdo’nuṣṭup tathā devo bhagavāndevakīsutaḥ || 16 ||
हियह श्लोक हज़ार नामों के ऋषि, छंद और देवता बताता है। ऋषि महामुनि वेदव्यास हैं। छंद अनुष्टुप् है। देवता देवकी के पुत्र भगवान, अर्थात् कृष्ण हैं।
ENThis verse names the seer, the metre and the deity of the thousand names. The seer is the great sage Veda Vyasa. The metre is anushtubh. The deity is the Lord, the son of Devaki, that is, Krishna.
संस्करणों के अंतर। कोई दूसरा मुद्रण या पाठ इस स्थान को अलग ढंग से पढ़ता है।
- लोप 1921 के बंबई मुद्रण में पाठ है: (not printed) 1921 की छपाई अपने श्लोक ॥ १४ ॥ (हमारा पूर्व-15) से सीधे विनियोग पर जाती है (स्कैन पन्ना n140)।
श्लोक 17
विष्णुं जिष्णुं महाविष्णुं प्रभविष्णुं महेश्वरम् ॥
अनेकरूपदैत्यांतं नमामि पुरुषोत्तमम् ॥ १७ ॥
Vishnum jishnum mahavishnum prabhavishnum maheshvaram
Anekarupadaityantam namami purushottamam
मानक रोमन लिप्यंतरण
viṣṇuṃ jiṣṇuṃ mahāviṣṇuṃ prabhaviṣṇuṃ maheśvaram ||
anekarūpadaityāṃtaṃ namāmi puruṣottamam || 17 ||
हिपाठ करने वाला पुरुषोत्तम को नमस्कार करता है: जो विष्णु हैं, विजयी हैं, महाविष्णु हैं, सर्वशक्तिमान हैं, महेश्वर हैं, और अनेक रूपों वाले दैत्यों का अंत करते हैं।
ENThe reciter bows to the highest person: Vishnu, the victorious one, the great Vishnu, the mighty one, the great Lord, who ends the demons of many forms.
संस्करणों के अंतर। कोई दूसरा मुद्रण या पाठ इस स्थान को अलग ढंग से पढ़ता है।
- लोप 1921 के बंबई मुद्रण में पाठ है: (not printed)
न्यास 1
अस्य श्रीविष्णोर्दिव्यसहस्रनामस्तोत्रमहामंत्रस्य भगवान्वेदव्यास ऋषिः ॥
अनुष्टुप्छंदः ॥
श्रीकृष्णः परमात्मा श्रीमन्नारायणो देवता ॥
अमृतांशूद्भवो भानुरिति बीजम् ॥
देवकीनन्दनः स्रष्टेति शक्तिः ॥
त्रिसामा सामगः सामेति हृदयम् ॥
शंखभृन्नन्दकी चक्रीति कीलकम् ॥
शार्ङ्गधन्वा गदाधर इत्यस्त्रम् ॥
रथांगपाणिरक्षोभ्य इति कवचम् ॥
उद्भवः क्षोभणो देव इति परमो मंत्रः ॥
श्रीकृष्णप्रीत्यर्थे विष्णोर्दिव्यसहस्रनामस्तोत्रजपे विनियोगः ॥
Asya shrivishnordivyasahasranamastotramahamantrasya bhagavanvedavyasa rishih
Anushtupchhandah
Shrikrishnah paramatma shrimannarayano devata
Amritanshudbhavo bhanuriti bijam
Devakinandanah srashteti shaktih
Trisama samagah sameti hridayam
Shankhabhrinnandaki chakriti kilakam
Sharngadhanva gadadhara ityastram
Rathangapanirakshobhya iti kavacham
Udbhavah kshobhano deva iti paramo mantrah
Shrikrishnaprityarthe vishnordivyasahasranamastotrajape viniyogah
मानक रोमन लिप्यंतरण
asya śrīviṣṇordivyasahasranāmastotramahāmaṃtrasya bhagavānvedavyāsa ṛṣiḥ ||
anuṣṭupchaṃdaḥ ||
śrīkṛṣṇaḥ paramātmā śrīmannārāyaṇo devatā ||
amṛtāṃśūdbhavo bhānuriti bījam ||
devakīnandanaḥ sraṣṭeti śaktiḥ ||
trisāmā sāmagaḥ sāmeti hṛdayam ||
śaṃkhabhṛnnandakī cakrīti kīlakam ||
śārṅgadhanvā gadādhara ityastram ||
rathāṃgapāṇirakṣobhya iti kavacam ||
udbhavaḥ kṣobhaṇo deva iti paramo maṃtraḥ ||
śrīkṛṣṇaprītyarthe viṣṇordivyasahasranāmastotrajape viniyogaḥ ||
हिविनियोग पाठ का प्रयोजन बताता है। इस महान सहस्रनाम-स्तोत्र के ऋषि भगवान वेदव्यास हैं, छंद अनुष्टुप् है, और देवता परमात्मा श्रीकृष्ण, श्रीमन्नारायण हैं। फिर स्तोत्र के कुछ नामों की पंक्तियों को उसका बीज, शक्ति, हृदय, कीलक, अस्त्र, कवच और परम मंत्र कहा गया है। अंत में पाठ करने वाला कहता है कि यह जप श्रीकृष्ण की प्रसन्नता के लिए है।
ENThe viniyoga states the purpose of the recitation. The seer of this great hymn of the thousand names is the Lord Veda Vyasa, the metre is anushtubh, and the deity is Krishna, the supreme Self, Narayana. Lines of names from the hymn are then named as its seed (bija), its power (shakti), its heart, its pin (kilaka), its weapon, its armour and its highest mantra. Last, the reciter says that the recitation is done to please Krishna.
संस्करणों के अंतर। कोई दूसरा मुद्रण या पाठ इस स्थान को अलग ढंग से पढ़ता है।
- शब्द 1921 के बंबई मुद्रण में पाठ है: अस्य श्रीविष्णोर्दिव्यसहस्रनामस्तोत्रमंत्रस्य भगवान् वेदव्यास ऋषिः ॥ श्रीविष्णुः परमात्मा देवता ॥ अनुष्टुप् छंदः ॥ अमृतांशूद्भवो भानुरिति बीजम् ॥ देवकीनंदनः स्रष्टेति शक्तिः ॥ त्रिसामा सामगः सामेति हृदयम् ॥ शंखभृन्नंदकी चक्रीति कीलकम् ॥ शार्ङ्गधन्वा गदाधर इत्यस्त्रम् ॥ रथांगपाणिरक्षोभ्य इति कवचम् ॥ उद्भवः क्षोभणो देव इति परमो मंत्रः ॥ श्रीमहाविष्णुप्रीत्यर्थे जपे विनियोगः ॥ स्कैन पन्ने n140–n141। 'स्तोत्रमहामंत्रस्य' की जगह 'स्तोत्रमंत्रस्य'; देवता 'श्रीकृष्णः परमात्मा श्रीमन्नारायणो' की जगह 'श्रीविष्णुः परमात्मा', छंद से पहले बताए गए; 'श्रीकृष्णप्रीत्यर्थे विष्णोर्दिव्यसहस्रनामस्तोत्रजपे' की जगह 'श्रीमहाविष्णुप्रीत्यर्थे जपे'।
न्यास 2
ॐ उद्भवाय अंगुष्ठाभ्यां नमः ॥
ॐ क्षोभणाय तर्जनीभ्यां नमः ॥
ॐ देवाय मध्यमाभ्यां नमः ॥
ॐ उद्भवाय अनामिकाभ्यां नमः ॥
ॐ क्षोभणाय कनिष्ठिकाभ्यां नमः ॥
ॐ देवाय करतलकरपृष्ठाभ्यां नमः ॥
Om udbhavaya angushthabhyam namah
Om kshobhanaya tarjanibhyam namah
Om devaya madhyamabhyam namah
Om udbhavaya anamikabhyam namah
Om kshobhanaya kanishthikabhyam namah
Om devaya karatalakaraprishthabhyam namah
मानक रोमन लिप्यंतरण
oṃ udbhavāya aṃguṣṭhābhyāṃ namaḥ ||
oṃ kṣobhaṇāya tarjanībhyāṃ namaḥ ||
oṃ devāya madhyamābhyāṃ namaḥ ||
oṃ udbhavāya anāmikābhyāṃ namaḥ ||
oṃ kṣobhaṇāya kaniṣṭhikābhyāṃ namaḥ ||
oṃ devāya karatalakarapṛṣṭhābhyāṃ namaḥ ||
हिकरन्यास में भगवान के तीन नाम हाथों पर रखे जाते हैं: उद्भव (उद्गम), क्षोभण (सृष्टि को गति देने वाले) और देव (प्रकाशमान)। हर पंक्ति एक नाम को नमस्कार करती है और एक उँगली को छूती है: अँगूठे, तर्जनी, मध्यमा, अनामिका, कनिष्ठिका, और अंत में हथेलियाँ और हाथों का पिछला भाग।
ENThe karanyasa places three names of the Lord on the hands: Udbhava (the source), Kshobhana (the one who stirs creation) and Deva (the shining one). Each line salutes one name and touches a finger: the thumbs, the index fingers, the middle fingers, the ring fingers, the little fingers, and last the palms and the backs of the hands.
संस्करणों के अंतर। कोई दूसरा मुद्रण या पाठ इस स्थान को अलग ढंग से पढ़ता है।
- शब्द 1921 के बंबई मुद्रण में पाठ है: अथ न्यासः ॥ विश्वं विष्णुर्वषट्कार इत्यंगुष्ठाभ्यां नमः ॥ अमृतांशूद्भवो भानुरिति तर्जनीभ्यां नमः ॥ ब्रह्मण्यो ब्रह्मकृत् ब्रह्मेति मध्यमाभ्यां नमः ॥ सुवर्णबिंदुरक्षोभ्य इत्यनामिकाभ्यां नमः ॥ निमिषोऽनिमिषः स्रग्वीति कनिष्ठिकाभ्यां नमः ॥ रथांगपाणिरक्षोभ्य इति करतलकरपृष्ठाभ्यां नमः ॥ स्कैन पन्ना n141। 1921 की छपाई उँगलियों पर स्तोत्र के नामों की छह पंक्तियों का न्यास करती है, उद्भव, क्षोभण और देव, इन तीन नामों का नहीं।
न्यास 3
सुव्रतः सुमुखः सूक्ष्मः ज्ञानाय हृदयाय नमः ॥
सहस्रमूर्धा विश्वात्मा ऐश्वर्याय शिरसे स्वाहा ॥
सहस्रार्चिः सप्तजिह्वः शक्त्यै शिखायै वषट् ॥
त्रिसामा सामगः साम बलाय कवचाय हुम् ॥
रथांगपाणिरक्षोभ्यः तेजसे नेत्राभ्यां वौषट् ॥
शार्ङ्गधन्वा गदाधरः वीर्याय अस्त्राय फट् ॥
ऋतुः सुदर्शनः कालः भूर्भुवः स्वरोम् इति दिग्बंधः ॥
Suvratah sumukhah sukshmah jnanaya hridayaya namah
Sahasramurdha vishvatma aishvaryaya shirase svaha
Sahasrarchih saptajihvah shaktyai shikhayai vashat
Trisama samagah sama balaya kavachaya hum
Rathangapanirakshobhyah tejase netrabhyam vaushat
Sharngadhanva gadadharah viryaya astraya phat
Rituh sudarshanah kalah bhurbhuvah svarom iti digbandhah
मानक रोमन लिप्यंतरण
suvrataḥ sumukhaḥ sūkṣmaḥ jñānāya hṛdayāya namaḥ ||
sahasramūrdhā viśvātmā aiśvaryāya śirase svāhā ||
sahasrārciḥ saptajihvaḥ śaktyai śikhāyai vaṣaṭ ||
trisāmā sāmagaḥ sāma balāya kavacāya hum ||
rathāṃgapāṇirakṣobhyaḥ tejase netrābhyāṃ vauṣaṭ ||
śārṅgadhanvā gadādharaḥ vīryāya astrāya phaṭ ||
ṛtuḥ sudarśanaḥ kālaḥ bhūrbhuvaḥ svarom iti digbaṃdhaḥ ||
हिहृदयादि-न्यास में स्तोत्र के नामों की पंक्तियाँ शरीर के छह अंगों पर रखी जाती हैं: हृदय, सिर, शिखा, कवच के रूप में भुजाएँ, नेत्र, और अंत में अस्त्र के रूप में हाथ। हर पंक्ति नामों को भगवान की एक शक्ति (ज्ञान, ऐश्वर्य, शक्ति, बल, तेज, वीर्य) से जोड़ती है और एक विधि-शब्द पर पूरी होती है। अंतिम पंक्ति, दिग्बंध, नामों से और 'भूर्भुवः स्वरोम्' से दसों दिशाओं को बाँधती है।
ENThe hridayadi-nyasa places lines of names from the hymn on six parts of the body: the heart, the head, the tuft of hair, the arms crossed as armour, the eyes, and last the hands as a weapon. Each line joins the names to one of the Lord's powers (knowledge, lordship, strength, might, splendour, valour) and ends with a ritual word. The last line, the dig-bandha, closes the ten directions with names and with 'bhūr bhuvaḥ svar om'.
संस्करणों के अंतर। कोई दूसरा मुद्रण या पाठ इस स्थान को अलग ढंग से पढ़ता है।
- लोप 1921 के बंबई मुद्रण में पाठ है: एवं हृदयादिन्यासः ॥ स्कैन पन्ना n141। 1921 की छपाई हृदयादि न्यास या दिग्बंध की सूची नहीं देती; उँगलियों के न्यास के बाद वह केवल 'एवं हृदयादिन्यासः' कहती है ('और इसी तरह हृदय और दूसरे अंगों पर न्यास')।
ध्यान श्लोक 1
ॐ क्षीरोदन्वत्प्रदेशे शुचिमणिविलसत्सैकते मौक्तिकानां मालाक्लृप्तासनस्थः स्फटिकमणिनिभैर्मौक्तिकैर्मंडितांगः ॥
शुभ्रैरभ्रैरदभ्रैरुपरि विरचितैर्मुक्तपीयूषवर्षैरानन्दी नः पुनीयादरिनलिनगदाशंखपाणिर्मुकुंदः ॥ १ ॥
Om kshirodanvatpradeshe shuchimanivilasatsaikate mauktikanam malaklriptasanasthah sphatikamaninibhairmauktikairmanditangah
Shubhrairabhrairadabhrairupari virachitairmuktapiyushavarshairanandi nah puniyadarinalinagadashankhapanirmukundah
मानक रोमन लिप्यंतरण
oṃ kṣīrodanvatpradeśe śucimaṇivilasatsaikate mauktikānāṃ mālāklṛptāsanasthaḥ sphaṭikamaṇinibhairmauktikairmaṃḍitāṃgaḥ ||
śubhrairabhrairadabhrairupari viracitairmuktapīyūṣavarṣairānandī naḥ punīyādarinalinagadāśaṃkhapāṇirmukuṃdaḥ || 1 ||
हिध्यान का श्लोक। मुकुंद क्षीरसागर के तट पर बैठे हैं, जहाँ की रेत पवित्र मणियों से चमकती है। उनका आसन मोतियों की मालाओं से बना है, और स्फटिक जैसे उजले मोती उनके अंगों को सजाते हैं। उनके ऊपर सफ़ेद बादल अमृत की वर्षा करते हैं। उनके हाथों में चक्र, कमल, गदा और शंख हैं। श्लोक आनंदमय मुकुंद से पाठ करने वालों को पवित्र करने की प्रार्थना करता है।
ENA verse for meditation. Mukunda sits on the shore of the ocean of milk, where the sand shines with pure gems. His seat is made of strings of pearls, and pearls bright as crystal adorn his body. Above him white clouds pour down a rain of nectar. In his hands he holds the discus, the lotus, the mace and the conch. The verse asks him, full of joy, to make the reciters pure.
संस्करणों के अंतर। कोई दूसरा मुद्रण या पाठ इस स्थान को अलग ढंग से पढ़ता है।
- लोप 1921 के बंबई मुद्रण में पाठ है: (not printed)
ध्यान श्लोक 2
भूः पादौ यस्य नाभिर्वियदसुरनिलश्चंद्रसूर्यौ च नेत्रे कर्णावाशाः शिरो द्यौर्मुखमपि दहनो यस्य वास्तेयमब्धिः ॥
अन्तःस्थं यस्य विश्वं सुरनरखगगोभोगिगंधर्वदैत्यैश्चित्रं रंरम्यते तं त्रिभुवनवपुषं विष्णुमीशं नमामि ॥ २ ॥
Bhuh padau yasya nabhirviyadasuranilashchandrasuryau cha netre karnavashah shiro dyaurmukhamapi dahano yasya vasteyamabdhih
Antahstham yasya vishvam suranarakhagagobhogigandharvadaityaishchitram ranramyate tam tribhuvanavapusham vishnumisham namami
मानक रोमन लिप्यंतरण
bhūḥ pādau yasya nābhirviyadasuranilaścaṃdrasūryau ca netre karṇāvāśāḥ śiro dyaurmukhamapi dahano yasya vāsteyamabdhiḥ ||
antaḥsthaṃ yasya viśvaṃ suranarakhagagobhogigaṃdharvadaityaiścitraṃ raṃramyate taṃ tribhuvanavapuṣaṃ viṣṇumīśaṃ namāmi || 2 ||
हितीनों लोक जिनका शरीर हैं, उन विष्णु के ध्यान का श्लोक। पृथ्वी उनके चरण हैं, आकाश नाभि, वायु प्राण, चंद्रमा और सूर्य नेत्र, दिशाएँ कान, स्वर्ग सिर, अग्नि मुख और समुद्र उदर। उनके भीतर देवता, मनुष्य, पक्षी, गौएँ, नाग, गंधर्व और दैत्यों से भरा सारा जगत क्रीड़ा करता है। पाठ करने वाला इन प्रभु को नमस्कार करता है।
ENA verse for meditation on Vishnu whose body is the three worlds. The earth is his feet, the sky his navel, the wind his breath, the moon and the sun his eyes, the directions his ears, heaven his head, fire his mouth and the ocean his belly. Within him the whole world plays, bright with gods, people, birds, cattle, serpents, gandharvas and demons. The reciter bows to this Lord.
संस्करणों के अंतर। कोई दूसरा मुद्रण या पाठ इस स्थान को अलग ढंग से पढ़ता है।
- छपे संस्करण में पाठ है: भूः पादौ यस्य नाभिर्वियदसुरनिलश्चंद्रसूर्यौ च नेत्रे कर्णावाशाः शिरो द्यौर्मुखमपि दहनो यस्य वास्तव्यमब्धिः ॥
अन्तःस्थं यस्य विश्वं सुरनरखगगोभोगिगंधर्वदैत्यैश्चित्रं रंरम्यते तं त्रिभुवनवपुषं विष्णुमीशं नमामि ॥ २ ॥ - शब्द 1923 के कल्याण-बंबई मुद्रण में पाठ है: वास्तव्यमब्धिः स्कैन पन्ना n11, पन्ने की छवि पर पढ़ा गया ('निवास करने वाले')।
- लोप 1921 के बंबई मुद्रण में पाठ है: (not printed)
ध्यान श्लोक 3
शांताकारं भुजगशयनं पद्मनाभं सुरेशं विश्वाधारं गगनसदृशं मेघवर्णं शुभांगम् ॥
लक्ष्मीकांतं कमलनयनं योगिभिर्ध्यानगम्यं वंदे विष्णुं भवभयहरं सर्वलोकैकनाथम् ॥ ३ ॥
Shantakaram bhujagashayanam padmanabham suresham vishvadharam gaganasadrisham meghavarnam shubhangam
Lakshmikantam kamalanayanam yogibhirdhyanagamyam vande vishnum bhavabhayaharam sarvalokaikanatham
मानक रोमन लिप्यंतरण
śāṃtākāraṃ bhujagaśayanaṃ padmanābhaṃ sureśaṃ viśvādhāraṃ gaganasadṛśaṃ meghavarṇaṃ śubhāṃgam ||
lakṣmīkāṃtaṃ kamalanayanaṃ yogibhirdhyānagamyaṃ vaṃde viṣṇuṃ bhavabhayaharaṃ sarvalokaikanātham || 3 ||
हिध्यान का श्लोक। विष्णु का रूप शांत है और वे शेषनाग पर शयन करते हैं। उनकी नाभि से कमल निकला है, और वे देवताओं के स्वामी हैं। वे विश्व के आधार हैं, आकाश के समान हैं, उनका रंग मेघ जैसा है और उनके अंग सुंदर हैं। वे लक्ष्मी के प्रिय हैं, उनके नेत्र कमल जैसे हैं, और योगी ध्यान से उन तक पहुँचते हैं। वे संसार का भय हरते हैं और सब लोकों के एकमात्र स्वामी हैं। पाठ करने वाला उन्हें प्रणाम करता है।
ENA verse for meditation. Vishnu has a peaceful form and rests on the serpent. A lotus grows from his navel, and he is the lord of the gods. He holds up the universe, he is like the sky, his colour is that of a rain cloud and his body is beautiful. He is the beloved of Lakshmi, his eyes are like lotuses, and yogis reach him in meditation. He takes away the fear of worldly life and is the one Lord of all worlds. The reciter bows to him.
संस्करणों के अंतर। कोई दूसरा मुद्रण या पाठ इस स्थान को अलग ढंग से पढ़ता है।
- क्रमांक 1921 के बंबई मुद्रण में पाठ है: ॥ १ ॥ स्कैन पन्ना n142। 1921 की छपाई में यह श्लोक अकेला है, शीर्षक 'अथ ध्यानं ॥' के बाद (इसका अथ स्कैन पन्ना n141 का अंतिम शब्द है), वही शब्द, क्रमांक 1; इसके बाद 'ॐ नमो भगवते वासुदेवाय ॥' नामों की ओर ले जाता है।
ध्यान श्लोक 4
मेघश्यामं पीतकौशेयवासं श्रीवत्सांकं कौस्तुभोद्भासितांगम् ॥
पुण्योपेतं पुंडरीकायताक्षं विष्णुं वंदे सर्वलोकैकनाथम् ॥ ४ ॥
Meghashyamam pitakausheyavasam shrivatsankam kaustubhodbhasitangam
Punyopetam pundarikayataksham vishnum vande sarvalokaikanatham
मानक रोमन लिप्यंतरण
meghaśyāmaṃ pītakauśeyavāsaṃ śrīvatsāṃkaṃ kaustubhodbhāsitāṃgam ||
puṇyopetaṃ puṃḍarīkāyatākṣaṃ viṣṇuṃ vaṃde sarvalokaikanātham || 4 ||
हिध्यान का श्लोक। विष्णु मेघ के समान श्याम हैं और पीले रेशमी वस्त्र पहनते हैं। उन पर श्रीवत्स का चिह्न है, और कौस्तुभ मणि से उनके अंग चमकते हैं। वे पुण्य से युक्त हैं, और उनके बड़े नेत्र कमल जैसे हैं। वे सब लोकों के एकमात्र स्वामी हैं। पाठ करने वाला उन्हें प्रणाम करता है।
ENA verse for meditation. Vishnu is dark like a rain cloud and wears yellow silk. He bears the Shrivatsa mark, and the Kaustubha gem makes his body shine. He is full of holiness, and his long eyes are like lotuses. He is the one Lord of all worlds. The reciter bows to him.
संस्करणों के अंतर। कोई दूसरा मुद्रण या पाठ इस स्थान को अलग ढंग से पढ़ता है।
- लोप 1921 के बंबई मुद्रण में पाठ है: (not printed)
ध्यान श्लोक 5
सशंखचक्रं सकिरीटकुण्डलं सपीतवस्त्रं सरसीरुहेक्षणम् ॥
सहारवक्षःस्थलकौस्तुभश्रियं नमामि विष्णुं शिरसा चतुर्भुजम् ॥ ५ ॥
Sashankhachakram sakiritakundalam sapitavastram sarasiruhekshanam
Saharavakshahsthalakaustubhashriyam namami vishnum shirasa chaturbhujam
मानक रोमन लिप्यंतरण
saśaṃkhacakraṃ sakirīṭakuṇḍalaṃ sapītavastraṃ sarasīruhekṣaṇam ||
sahāravakṣaḥsthalakaustubhaśriyaṃ namāmi viṣṇuṃ śirasā caturbhujam || 5 ||
हिध्यान का श्लोक। विष्णु की चार भुजाएँ हैं और वे शंख और चक्र धारण करते हैं। वे मुकुट, कुंडल और पीले वस्त्र पहनते हैं, और उनके नेत्र कमल जैसे हैं। उनके वक्षःस्थल पर हार और चमकती कौस्तुभ मणि है। पाठ करने वाला उन्हें सिर झुकाकर नमस्कार करता है।
ENA verse for meditation. Vishnu has four arms and holds the conch and the discus. He wears a crown, earrings and yellow clothes, and his eyes are like lotuses. On his chest are a garland and the shining Kaustubha gem. The reciter bows the head to him.
संस्करणों के अंतर। कोई दूसरा मुद्रण या पाठ इस स्थान को अलग ढंग से पढ़ता है।
- लोप 1921 के बंबई मुद्रण में पाठ है: (not printed)
नामों के श्लोक 1–27
इन श्लोकों का अर्थ, और नाम 1–255 एक-एक करके
श्लोक 1
हरिः ॐ ॥
विश्वं विष्णुर्वषट्कारो भूतभव्यभवत्प्रभुः ॥
भूतकृद्भूतभृद्भावो भूतात्मा भूतभावनः ॥ १ ॥
Harih om
Vishvam vishnurvashatkaro bhutabhavyabhavatprabhuh
Bhutakridbhutabhridbhavo bhutatma bhutabhavanah
श्लोक 2
पूतात्मा परमात्मा च मुक्तानां परमा गतिः ॥
अव्ययः पुरुषः साक्षी क्षेत्रज्ञोऽक्षर एव च ॥ २ ॥
Putatma paramatma cha muktanam parama gatih
Avyayah purushah sakshi kshetrajnokshara eva cha
श्लोक 3
योगो योगविदां नेता प्रधानपुरुषेश्वरः ॥
नारसिंहवपुः श्रीमान्केशवः पुरुषोत्तमः ॥ ३ ॥
Yogo yogavidam neta pradhanapurusheshvarah
Narasinhavapuh shrimankeshavah purushottamah
श्लोक 4
सर्वः शर्वः शिवः स्थाणुर्भूतादिर्निधिरव्ययः ॥
संभवो भावनो भर्त्ता प्रभवः प्रभुरीश्वरः ॥ ४ ॥
Sarvah sharvah shivah sthanurbhutadirnidhiravyayah
Sambhavo bhavano bhartta prabhavah prabhurishvarah
श्लोक 5
स्वयंभूः शंभुरादित्यः पुष्कराक्षो महास्वनः ॥
अनादिनिधनो धाता विधाता धातुरुत्तमः ॥ ५ ॥
Svayambhuh shambhuradityah pushkaraksho mahasvanah
Anadinidhano dhata vidhata dhaturuttamah
श्लोक 6
अप्रमेयो हृषीकेशः पद्मनाभोऽमरप्रभुः ॥
विश्वकर्मा मनुस्त्वष्टा स्थविष्ठः स्थविरो ध्रुवः ॥ ६ ॥
Aprameyo hrishikeshah padmanabhomaraprabhuh
Vishvakarma manustvashta sthavishthah sthaviro dhruvah
श्लोक 7
अग्राह्यः शाश्वतः कृष्णो लोहिताक्षः प्रतर्दनः ॥
प्रभूतस्त्रिककुब्धाम पवित्रं मंगलं परम् ॥ ७ ॥
Agrahyah shashvatah krishno lohitakshah pratardanah
Prabhutastrikakubdhama pavitram mangalam param
श्लोक 8
ईशानः प्राणदः प्राणो ज्येष्ठः श्रेष्ठः प्रजापतिः ॥
हिरण्यगर्भो भूगर्भो माधवो मधुसूदनः ॥ ८ ॥
Ishanah pranadah prano jyeshthah shreshthah prajapatih
Hiranyagarbho bhugarbho madhavo madhusudanah
श्लोक 9
ईश्वरो विक्रमी धन्वी मेधावी विक्रमः क्रमः ॥
अनुत्तमो दुराधर्षः कृतज्ञः कृतिरात्मवान् ॥ ९ ॥
Ishvaro vikrami dhanvi medhavi vikramah kramah
Anuttamo duradharshah kritajnah kritiratmavan
श्लोक 10
सुरेशः शरणं शर्म विश्वरेताः प्रजाभवः ॥
अहः संवत्सरो व्यालः प्रत्ययः सर्वदर्शनः ॥ १० ॥
Sureshah sharanam sharma vishvaretah prajabhavah
Ahah sanvatsaro vyalah pratyayah sarvadarshanah
श्लोक 11
अजः सर्वेश्वरः सिद्धः सिद्धिः सर्वादिरच्युतः ॥
वृषाकपिरमेयात्मा सर्वयोगविनिःसृतः ॥ ११ ॥
Ajah sarveshvarah siddhah siddhih sarvadirachyutah
Vrishakapirameyatma sarvayogavinihsritah
श्लोक 12
वसुर्वसुमनाः सत्यः समात्मा संमितः समः ॥
अमोघः पुंडरीकाक्षो वृषकर्मा वृषाकृतिः ॥ १२ ॥
Vasurvasumanah satyah samatma sammitah samah
Amoghah pundarikaksho vrishakarma vrishakritih
श्लोक 13
रुद्रो बहुशिरा बभ्रुर्विश्वयोनिः शुचिश्रवाः ॥
अमृतः शाश्वतस्थाणुर्वरारोहो महातपाः ॥ १३ ॥
Rudro bahushira babhrurvishvayonih shuchishravah
Amritah shashvatasthanurvararoho mahatapah
श्लोक 14
सर्वगः सर्वविद्भानुर्विष्वक्सेनो जनार्दनः ॥
वेदो वेदविदव्यंगो वेदांगो वेदवित्कविः ॥ १४ ॥
Sarvagah sarvavidbhanurvishvakseno janardanah
Vedo vedavidavyango vedango vedavitkavih
श्लोक 15
लोकाध्यक्षः सुराध्यक्षो धर्माध्यक्षः कृताकृतः ॥
चतुरात्मा चतुर्व्यूहश्चतुर्दंष्ट्रश्चतुर्भुजः ॥ १५ ॥
Lokadhyakshah suradhyaksho dharmadhyakshah kritakritah
Chaturatma chaturvyuhashchaturdanshtrashchaturbhujah
श्लोक 16
भ्राजिष्णुर्भोजनं भोक्ता सहिष्णुर्जगदादिजः ॥
अनघो विजयो जेता विश्वयोनिः पुनर्वसुः ॥ १६ ॥
Bhrajishnurbhojanam bhokta sahishnurjagadadijah
Anagho vijayo jeta vishvayonih punarvasuh
श्लोक 17
उपेंद्रो वामनः प्रांशुरमोघः शुचिरूर्जितः ॥
अतीन्द्रः संग्रहः सर्गो धृतात्मा नियमो यमः ॥ १७ ॥
Upendro vamanah pranshuramoghah shuchirurjitah
Atindrah sangrahah sargo dhritatma niyamo yamah
श्लोक 18
वेद्यो वैद्यः सदायोगी वीरहा माधवो मधुः ॥
अतीन्द्रियो महामायो महोत्साहो महाबलः ॥ १८ ॥
Vedyo vaidyah sadayogi viraha madhavo madhuh
Atindriyo mahamayo mahotsaho mahabalah
श्लोक 19
महाबुद्धिर्महावीर्यो महाशक्तिर्महाद्युतिः ॥
अनिर्देश्यवपुः श्रीमानमेयात्मा महाद्रिधृक् ॥ १९ ॥
Mahabuddhirmahaviryo mahashaktirmahadyutih
Anirdeshyavapuh shrimanameyatma mahadridhrik
श्लोक 20
महेष्वासो महीभर्ता श्रीनिवासः सतां गतिः ॥
अनिरुद्धः सुरानन्दो गोविन्दो गोविदां पतिः ॥ २० ॥
Maheshvaso mahibharta shrinivasah satam gatih
Aniruddhah suranando govindo govidam patih
श्लोक 21
मरीचिर्दमनो हंसः सुपर्णो भुजगोत्तमः ॥
हिरण्यनाभः सुतपाः पद्मनाभः प्रजापतिः ॥ २१ ॥
Marichirdamano hansah suparno bhujagottamah
Hiranyanabhah sutapah padmanabhah prajapatih
श्लोक 22
अमृत्युः सर्वदृक्सिंहः संधाता संधिमान्स्थिरः ॥
अजो दुर्मर्षणः शास्ता विश्रुतात्मा सुरारिहा ॥ २२ ॥
Amrityuh sarvadriksinhah sandhata sandhimansthirah
Ajo durmarshanah shasta vishrutatma surariha
श्लोक 23
गुरुर्गुरुतमो धाम सत्यः सत्यपराक्रमः ॥
निमिषोऽनिमिषः स्रग्वी वाचस्पतिरुदारधीः ॥ २३ ॥
Gururgurutamo dhama satyah satyaparakramah
Nimishonimishah sragvi vachaspatirudaradhih
श्लोक 24
अग्रणीर्ग्रामणीः श्रीमान्न्यायो नेता समीरणः ॥
सहस्रमूर्धा विश्वात्मा सहस्राक्षः सहस्रपात् ॥ २४ ॥
Agranirgramanih shrimannyayo neta samiranah
Sahasramurdha vishvatma sahasrakshah sahasrapat
श्लोक 25
आवर्त्तनो निवृत्तात्मा संवृतः संप्रमर्दनः ॥
अहःसंवर्त्तको वह्निरनिलो धरणीधरः ॥ २५ ॥
Avarttano nivrittatma sanvritah sampramardanah
Ahahsanvarttako vahniranilo dharanidharah
श्लोक 26
सुप्रसादः प्रसन्नात्मा विश्वधृग्विश्वभुग्विभुः ॥
सत्कर्त्ता सत्कृतः साधुर्जह्नुर्नारायणो नरः ॥ २६ ॥
Suprasadah prasannatma vishvadhrigvishvabhugvibhuh
Satkartta satkritah sadhurjahnurnarayano narah
श्लोक 27
असंख्येयोऽप्रमेयात्मा विशिष्टः शिष्टकृच्छुचिः ॥
सिद्धार्थः सिद्धसंकल्पः सिद्धिदः सिद्धिसाधनः ॥ २७ ॥
Asankhyeyoprameyatma vishishtah shishtakrichchhuchih
Siddharthah siddhasankalpah siddhidah siddhisadhanah
नामों के श्लोक 28–54
इन श्लोकों का अर्थ, और नाम 256–512 एक-एक करके
श्लोक 28
वृषाही वृषभो विष्णुर्वृषपर्वा वृषोदरः ॥
वर्द्धनो वर्द्धमानश्च विविक्तः श्रुतिसागरः ॥ २८ ॥
Vrishahi vrishabho vishnurvrishaparva vrishodarah
Varddhano varddhamanashcha viviktah shrutisagarah
श्लोक 29
सुभुजो दुर्धरो वाग्मी महेंद्रो वसुदो वसुः ॥
नैकरूपो बृहद्रूपः शिपिविष्टः प्रकाशनः ॥ २९ ॥
Subhujo durdharo vagmi mahendro vasudo vasuh
Naikarupo brihadrupah shipivishtah prakashanah
श्लोक 30
ओजस्तेजोद्युतिधरः प्रकाशात्मा प्रतापनः ॥
ऋद्धः स्पष्टाक्षरो मंत्रश्चंद्रांशुर्भास्करद्युतिः ॥ ३० ॥
Ojastejodyutidharah prakashatma pratapanah
Riddhah spashtaksharo mantrashchandranshurbhaskaradyutih
श्लोक 31
अमृतांशूद्भवो भानुः शशबिंदुः सुरेश्वरः ॥
औषधं जगतः सेतुः सत्यधर्मपराक्रमः ॥ ३१ ॥
Amritanshudbhavo bhanuh shashabinduh sureshvarah
Aushadham jagatah setuh satyadharmaparakramah
श्लोक 32
भूतभव्यभवन्नाथः पवनः पावनोऽनलः ॥
कामहा कामकृत्कान्तः कामः कामप्रदः प्रभुः ॥ ३२ ॥
Bhutabhavyabhavannathah pavanah pavanonalah
Kamaha kamakritkantah kamah kamapradah prabhuh
श्लोक 33
युगादिकृद्युगावर्तो नैकमायो महाशनः ॥
अदृश्योऽव्यक्तरूपश्च सहस्रजिदनंतजित् ॥ ३३ ॥
Yugadikridyugavarto naikamayo mahashanah
Adrishyovyaktarupashcha sahasrajidanantajit
श्लोक 34
इष्टोऽविशिष्टः शिष्टेष्टः शिखंडी नहुषो वृषः ॥
क्रोधहा क्रोधकृत्कर्त्ता विश्वबाहुर्महीधरः ॥ ३४ ॥
Ishtovishishtah shishteshtah shikhandi nahusho vrishah
Krodhaha krodhakritkartta vishvabahurmahidharah
श्लोक 35
अच्युतः प्रथितः प्राणः प्राणदो वासवानुजः ॥
अपांनिधिरधिष्ठानमप्रमत्तः प्रतिष्ठितः ॥ ३५ ॥
Achyutah prathitah pranah pranado vasavanujah
Apannidhiradhishthanamapramattah pratishthitah
श्लोक 36
स्कंदः स्कंदधरो धुर्यो वरदो वायुवाहनः ॥
वासुदेवो बृहद्भानुरादिदेवः पुरन्दरः ॥ ३६ ॥
Skandah skandadharo dhuryo varado vayuvahanah
Vasudevo brihadbhanuradidevah purandarah
श्लोक 37
अशोकस्तारणस्तारः शूरः शौरिर्जनेश्वरः ॥
अनुकूलः शतावर्त्तः पद्मी पद्मनिभेक्षणः ॥ ३७ ॥
Ashokastaranastarah shurah shaurirjaneshvarah
Anukulah shatavarttah padmi padmanibhekshanah
श्लोक 38
पद्मनाभोऽरविंदाक्षः पद्मगर्भः शरीरभृत् ॥
महर्द्धिर्ऋद्धो वृद्धात्मा महाक्षो गरुडध्वजः ॥ ३८ ॥
Padmanabhoravindakshah padmagarbhah sharirabhrit
Maharddhirriddho vriddhatma mahaksho garudadhvajah
श्लोक 39
अतुलः शरभो भीमः समयज्ञो हविर्हरिः ॥
सर्वलक्षणलक्षण्यो लक्ष्मीवान्समितिंजयः ॥ ३९ ॥
Atulah sharabho bhimah samayajno havirharih
Sarvalakshanalakshanyo lakshmivansamitinjayah
श्लोक 40
विक्षरो रोहितो मार्गो हेतुर्दामोदरः सहः ॥
महीधरो महाभागो वेगवानमिताशनः ॥ ४० ॥
Viksharo rohito margo heturdamodarah sahah
Mahidharo mahabhago vegavanamitashanah
श्लोक 41
उद्भवः क्षोभणो देवः श्रीगर्भः परमेश्वरः ॥
करणं कारणं कर्त्ता विकर्त्ता गहनो गुहः ॥ ४१ ॥
Udbhavah kshobhano devah shrigarbhah parameshvarah
Karanam karanam kartta vikartta gahano guhah
श्लोक 42
व्यवसायो व्यवस्थानः संस्थानः स्थानदो ध्रुवः ॥
परर्द्धिः परमस्पष्टस्तुष्टः पुष्टः शुभेक्षणः ॥ ४२ ॥
Vyavasayo vyavasthanah sansthanah sthanado dhruvah
Pararddhih paramaspashtastushtah pushtah shubhekshanah
श्लोक 43
रामो विरामो विरजो मार्गो नेयो नयोऽनयः ॥
वीरः शक्तिमतां श्रेष्ठो धर्मो धर्मविदुत्तमः ॥ ४३ ॥
Ramo viramo virajo margo neyo nayonayah
Virah shaktimatam shreshtho dharmo dharmaviduttamah
श्लोक 44
वैकुण्ठः पुरुषः प्राणः प्राणदः प्रणवः पृथुः ॥
हिरण्यगर्भः शत्रुघ्नो व्याप्तो वायुरधोक्षजः ॥ ४४ ॥
Vaikunthah purushah pranah pranadah pranavah prithuh
Hiranyagarbhah shatrughno vyapto vayuradhokshajah
श्लोक 45
ऋतुः सुदर्शनः कालः परमेष्ठी परिग्रहः ॥
उग्रः संवत्सरो दक्षो विश्रामो विश्वदक्षिणः ॥ ४५ ॥
Rituh sudarshanah kalah parameshthi parigrahah
Ugrah sanvatsaro daksho vishramo vishvadakshinah
श्लोक 46
विस्तारः स्थावरः स्थाणुः प्रमाणं बीजमव्ययम् ॥
अर्थोऽनर्थो महाकोशो महाभोगो महाधनः ॥ ४६ ॥
Vistarah sthavarah sthanuh pramanam bijamavyayam
Arthonartho mahakosho mahabhogo mahadhanah
श्लोक 47
अनिर्विण्णः स्थविष्ठो भूर्धर्मयूपो महामखः ॥
नक्षत्रनेमिर्नक्षत्री क्षमः क्षामः समीहनः ॥ ४७ ॥
Anirvinnah sthavishtho bhurdharmayupo mahamakhah
Nakshatranemirnakshatri kshamah kshamah samihanah
श्लोक 48
यज्ञ इज्यो महेज्यश्च क्रतुः सत्रं सतां गतिः ॥
सर्वदर्शी विमुक्तात्मा सर्वज्ञो ज्ञानमुत्तमम् ॥ ४८ ॥
Yajna ijyo mahejyashcha kratuh satram satam gatih
Sarvadarshi vimuktatma sarvajno jnanamuttamam
श्लोक 49
सुव्रतः सुमुखः सूक्ष्मः सुघोषः सुखदः सुहृत् ॥
मनोहरो जितक्रोधो वीरबाहुर्विदारणः ॥ ४९ ॥
Suvratah sumukhah sukshmah sughoshah sukhadah suhrit
Manoharo jitakrodho virabahurvidaranah
श्लोक 50
स्वापनः स्ववशो व्यापी नैकात्मा नैककर्मकृत् ॥
वत्सरो वत्सलो वत्सी रत्नगर्भो धनेश्वरः ॥ ५० ॥
Svapanah svavasho vyapi naikatma naikakarmakrit
Vatsaro vatsalo vatsi ratnagarbho dhaneshvarah
श्लोक 51
धर्मगुब्धर्मकृद्धर्मी सदसत्क्षरमक्षरम् ॥
अविज्ञाता सहस्रांशुर्विधाता कृतलक्षणः ॥ ५१ ॥
Dharmagubdharmakriddharmi sadasatksharamaksharam
Avijnata sahasranshurvidhata kritalakshanah
श्लोक 52
गभस्तिनेमिः सत्त्वस्थः सिंहो भूतमहेश्वरः ॥
आदिदेवो महादेवो देवेशो देवभृद्गुरुः ॥ ५२ ॥
Gabhastinemih sattvasthah sinho bhutamaheshvarah
Adidevo mahadevo devesho devabhridguruh
श्लोक 53
उत्तरो गोपतिर्गोप्ता ज्ञानगम्यः पुरातनः ॥
शरीरभूतभृद्भोक्ता कपींद्रो भूरिदक्षिणः ॥ ५३ ॥
Uttaro gopatirgopta jnanagamyah puratanah
Sharirabhutabhridbhokta kapindro bhuridakshinah
श्लोक 54
सोमपोऽमृतपः सोमः पुरुजित्पुरुसत्तमः ॥
विनयो जयः सत्यसंधो दाशार्हः सात्वतांपतिः ॥ ५४ ॥
Somapomritapah somah purujitpurusattamah
Vinayo jayah satyasandho dasharhah satvatampatih
नामों के श्लोक 55–81
इन श्लोकों का अर्थ, और नाम 513–764 एक-एक करके
श्लोक 55
जीवो विनयिता साक्षी मुकुंदोऽमितविक्रमः ॥
अंभोनिधिरनंतात्मा महोदधिशयोऽंतकः ॥ ५५ ॥
Jivo vinayita sakshi mukundomitavikramah
Ambhonidhiranantatma mahodadhishayontakah
श्लोक 56
अजो महार्हः स्वाभाव्यो जितामित्रः प्रमोदनः ॥
आनंदो नंदनो नंदः सत्यधर्मा त्रिविक्रमः ॥ ५६ ॥
Ajo maharhah svabhavyo jitamitrah pramodanah
Anando nandano nandah satyadharma trivikramah
श्लोक 57
महर्षिः कपिलाचार्यः कृतज्ञो मेदिनीपतिः ॥
त्रिपदस्त्रिदशाध्यक्षो महाशृङ्गः कृतांतकृत् ॥ ५७ ॥
Maharshih kapilacharyah kritajno medinipatih
Tripadastridashadhyaksho mahashringah kritantakrit
श्लोक 58
महावराहो गोविंदः सुषेणः कनकांगदी ॥
गुह्यो गभीरो गहनो गुप्तश्चक्रगदाधरः ॥ ५८ ॥
Mahavaraho govindah sushenah kanakangadi
Guhyo gabhiro gahano guptashchakragadadharah
श्लोक 59
वेधाः स्वांगोऽजितः कृष्णो दृढः संकर्षणोऽच्युतः ॥
वरुणो वारुणो वृक्षः पुष्कराक्षो महामनाः ॥ ५९ ॥
Vedhah svangojitah krishno dridhah sankarshanochyutah
Varuno varuno vrikshah pushkaraksho mahamanah
श्लोक 60
भगवान्भगहानंदी वनमाली हलायुधः ॥
आदित्यो ज्योतिरादित्यः सहिष्णुर्गतिसत्तमः ॥ ६० ॥
Bhagavanbhagahanandi vanamali halayudhah
Adityo jyotiradityah sahishnurgatisattamah
श्लोक 61
सुधन्वा खंडपरशुर्दारुणो द्रविणप्रदः ॥
दिविस्पृक्सर्वदृग्व्यासो वाचस्पतिरयोनिजः ॥ ६१ ॥
Sudhanva khandaparashurdaruno dravinapradah
Divispriksarvadrigvyaso vachaspatirayonijah
श्लोक 62
त्रिसामा सामगः साम निर्वाणं भेषजं भिषक् ॥
संन्यासकृच्छमः शांतो निष्ठा शांतिः परायणम् ॥ ६२ ॥
Trisama samagah sama nirvanam bheshajam bhishak
Sannyasakrichchhamah shanto nishtha shantih parayanam
श्लोक 63
शुभांगः शांतिदः स्रष्टा कुमुदः कुवलेशयः ॥
गोहितो गोपतिर्गोप्ता वृषभाक्षो वृषप्रियः ॥ ६३ ॥
Shubhangah shantidah srashta kumudah kuvaleshayah
Gohito gopatirgopta vrishabhaksho vrishapriyah
श्लोक 64
अनिवर्ती निवृत्तात्मा संक्षेप्ता क्षेमकृच्छिवः ॥
श्रीवत्सवक्षाः श्रीवासः श्रीपतिः श्रीमतां वरः ॥ ६४ ॥
Anivarti nivrittatma sankshepta kshemakrichchhivah
Shrivatsavakshah shrivasah shripatih shrimatam varah
श्लोक 65
श्रीदः श्रीशः श्रीनिवासः श्रीनिधिः श्रीविभावनः ॥
श्रीधरः श्रीकरः श्रेयः श्रीमाँल्लोकत्रयाश्रयः ॥ ६५ ॥
Shridah shrishah shrinivasah shrinidhih shrivibhavanah
Shridharah shrikarah shreyah shrimanllokatrayashrayah
श्लोक 66
स्वक्षः स्वंगः शतानन्दो नंदिर्ज्योतिर्गणेश्वरः ॥
विजितात्मा विधेयात्मा सत्कीर्तिश्छिन्नसंशयः ॥ ६६ ॥
Svakshah svangah shatanando nandirjyotirganeshvarah
Vijitatma vidheyatma satkirtishchhinnasanshayah
श्लोक 67
उदीर्णः सर्वतश्चक्षुरनीशः शाश्वतस्थिरः ॥
भूशयो भूषणो भूतिर्विशोकः शोकनाशनः ॥ ६७ ॥
Udirnah sarvatashchakshuranishah shashvatasthirah
Bhushayo bhushano bhutirvishokah shokanashanah
श्लोक 68
अर्चिष्मानर्चितः कुंभो विशुद्धात्मा विशोधनः ॥
अनिरुद्धोऽप्रतिरथः प्रद्युम्नोऽमितविक्रमः ॥ ६८ ॥
Archishmanarchitah kumbho vishuddhatma vishodhanah
Aniruddhopratirathah pradyumnomitavikramah
श्लोक 69
कालनेमिनिहा वीरः शौरिः शूरजनेश्वरः ॥
त्रिलोकात्मा त्रिलोकेशः केशवः केशिहा हरिः ॥ ६९ ॥
Kalaneminiha virah shaurih shurajaneshvarah
Trilokatma trilokeshah keshavah keshiha harih
श्लोक 70
कामदेवः कामपालः कामी कांतः कृतागमः ॥
अनिर्देश्यवपुर्विष्णुर्वीरोऽनंतो धनंजयः ॥ ७० ॥
Kamadevah kamapalah kami kantah kritagamah
Anirdeshyavapurvishnurvironanto dhananjayah
श्लोक 71
ब्रह्मण्यो ब्रह्मकृद्ब्रह्मा ब्रह्म ब्रह्मविवर्धनः ॥
ब्रह्मविद्ब्राह्मणो ब्रह्मी ब्रह्मज्ञो ब्राह्मणप्रियः ॥ ७१ ॥
Brahmanyo brahmakridbrahma brahma brahmavivardhanah
Brahmavidbrahmano brahmi brahmajno brahmanapriyah
श्लोक 72
महाक्रमो महाकर्मा महातेजा महोरगः ॥
महाक्रतुर्महायज्वा महायज्ञो महाहविः ॥ ७२ ॥
Mahakramo mahakarma mahateja mahoragah
Mahakraturmahayajva mahayajno mahahavih
श्लोक 73
स्तव्यः स्तवप्रियः स्तोत्रं स्तुतिः स्तोता रणप्रियः ॥
पूर्णः पूरयिता पुण्यः पुण्यकीर्तिरनामयः ॥ ७३ ॥
Stavyah stavapriyah stotram stutih stota ranapriyah
Purnah purayita punyah punyakirtiranamayah
श्लोक 74
मनोजवस्तीर्थकरो वसुरेता वसुप्रदः ॥
वसुप्रदो वासुदेवो वसुर्वसुमना हविः ॥ ७४ ॥
Manojavastirthakaro vasureta vasupradah
Vasuprado vasudevo vasurvasumana havih
श्लोक 75
सद्गतिः सत्कृतिः सत्ता सद्भूतिः सत्परायणः ॥
शूरसेनो यदुश्रेष्ठः सन्निवासः सुयामुनः ॥ ७५ ॥
Sadgatih satkritih satta sadbhutih satparayanah
Shuraseno yadushreshthah sannivasah suyamunah
श्लोक 76
भूतावासो वासुदेवः सर्वासुनिलयोऽनलः ॥
दर्पहा दर्पदो दृप्तो दुर्धरोऽथापराजितः ॥ ७६ ॥
Bhutavaso vasudevah sarvasunilayonalah
Darpaha darpado dripto durdharothaparajitah
श्लोक 77
विश्वमूर्तिर्महामूर्तिर्दीप्तमूर्तिरमूर्तिमान् ॥
अनेकमूर्तिरव्यक्तः शतमूर्तिः शताननः ॥ ७७ ॥
Vishvamurtirmahamurtirdiptamurtiramurtiman
Anekamurtiravyaktah shatamurtih shatananah
श्लोक 78
एको नैकः सवः कः किं यत्तत्पदमनुत्तमम् ॥
लोकबंधुर्लोकनाथो माधवो भक्तवत्सलः ॥ ७८ ॥
Eko naikah savah kah kim yattatpadamanuttamam
Lokabandhurlokanatho madhavo bhaktavatsalah
श्लोक 79
सुवर्णवर्णो हेमांगो वरांगश्चन्दनांगदी ॥
वीरहा विषमः शून्यो घृताशीरचलश्चलः ॥ ७९ ॥
Suvarnavarno hemango varangashchandanangadi
Viraha vishamah shunyo ghritashirachalashchalah
श्लोक 80
अमानी मानदो मान्यो लोकस्वामी त्रिलोकधृक् ॥
सुमेधा मेधजो धन्यः सत्यमेधा धराधरः ॥ ८० ॥
Amani manado manyo lokasvami trilokadhrik
Sumedha medhajo dhanyah satyamedha dharadharah
श्लोक 81
तेजोवृषो द्युतिधरः सर्वशस्त्रभृतां वरः ॥
प्रग्रहो निग्रहो व्यग्रो नैकशृंगो गदाग्रजः ॥ ८१ ॥
Tejovrisho dyutidharah sarvashastrabhritam varah
Pragraho nigraho vyagro naikashringo gadagrajah
नामों के श्लोक 82–107
इन श्लोकों का अर्थ, और नाम 765–1000 एक-एक करके
श्लोक 82
चतुर्मूर्तिश्चतुर्बाहुश्चतुर्व्यूहश्चतुर्गतिः ॥
चतुरात्मा चतुर्भावश्चतुर्वेदविदेकपात् ॥ ८२ ॥
Chaturmurtishchaturbahushchaturvyuhashchaturgatih
Chaturatma chaturbhavashchaturvedavidekapat
श्लोक 83
समावर्तो निवृत्तात्मा दुर्जयो दुरतिक्रमः ॥
दुर्लभो दुर्गमो दुर्गो दुरावासो दुरारिहा ॥ ८३ ॥
Samavarto nivrittatma durjayo duratikramah
Durlabho durgamo durgo duravaso durariha
श्लोक 84
शुभांगो लोकसारंगः सुतंतुस्तंतुवर्द्धनः ॥
इंद्रकर्मा महाकर्मा कृतकर्मा कृतागमः ॥ ८४ ॥
Shubhango lokasarangah sutantustantuvarddhanah
Indrakarma mahakarma kritakarma kritagamah
श्लोक 85
उद्भवः सुन्दरः सुन्दो रत्ननाभः सुलोचनः ॥
अर्को वाजसनः शृंगी जयंतः सर्वविज्जयी ॥ ८५ ॥
Udbhavah sundarah sundo ratnanabhah sulochanah
Arko vajasanah shringi jayantah sarvavijjayi
श्लोक 86
सुवर्णबिंदुरक्षोभ्यः सर्ववागीश्वरेश्वरः ॥
महाह्रदो महागर्तो महाभूतो महानिधिः ॥ ८६ ॥
Suvarnabindurakshobhyah sarvavagishvareshvarah
Mahahrado mahagarto mahabhuto mahanidhih
श्लोक 87
कुमुदः कुंदरः कुंदः पर्जन्यः पावनोऽनिलः ॥
अमृताशोऽमृतवपुः सर्वज्ञः सर्वतोमुखः ॥ ८७ ॥
Kumudah kundarah kundah parjanyah pavanonilah
Amritashomritavapuh sarvajnah sarvatomukhah
श्लोक 88
सुलभः सुव्रतः सिद्धः शत्रुजिच्छत्रुतापनः ॥
न्यग्रोधोदुंबरोऽश्वत्थश्चाणूरांध्रनिषूदनः ॥ ८८ ॥
Sulabhah suvratah siddhah shatrujichchhatrutapanah
Nyagrodhodumbaroshvatthashchanurandhranishudanah
श्लोक 89
सहस्रार्चिः सप्तजिह्वः सप्तैधाः सप्तवाहनः ॥
अमूर्तिरनघोऽचिंत्यो भयकृद्भयनाशनः ॥ ८९ ॥
Sahasrarchih saptajihvah saptaidhah saptavahanah
Amurtiranaghochintyo bhayakridbhayanashanah
श्लोक 90
अणुर्बृहत्कृशः स्थूलो गुणभृन्निर्गुणो महान् ॥
अधृतः स्वधृतः स्वास्यः प्राग्वंशो वंशवर्द्धनः ॥ ९० ॥
Anurbrihatkrishah sthulo gunabhrinnirguno mahan
Adhritah svadhritah svasyah pragvansho vanshavarddhanah
श्लोक 91
भारभृत्कथितो योगी योगीशः सर्वकामदः ॥
आश्रमः श्रमणः क्षामः सुपर्णो वायुवाहनः ॥ ९१ ॥
Bharabhritkathito yogi yogishah sarvakamadah
Ashramah shramanah kshamah suparno vayuvahanah
श्लोक 92
धनुर्धरो धनुर्वेदो दंडो दमयिता दमः ॥
अपराजितः सर्वसहो नियंता नियमो यमः ॥ ९२ ॥
Dhanurdharo dhanurvedo dando damayita damah
Aparajitah sarvasaho niyanta niyamo yamah
श्लोक 93
सत्त्ववान्सात्त्विकः सत्यः सत्यधर्मपरायणः ॥
अभिप्रायः प्रियार्होऽर्हः प्रियकृत्प्रीतिवर्धनः ॥ ९३ ॥
Sattvavansattvikah satyah satyadharmaparayanah
Abhiprayah priyarhorhah priyakritpritivardhanah
श्लोक 94
विहायसगतिर्ज्योतिः सुरुचिर्हुतभुग्विभुः ॥
रविर्विरोचनः सूर्यः सविता रविलोचनः ॥ ९४ ॥
Vihayasagatirjyotih suruchirhutabhugvibhuh
Ravirvirochanah suryah savita ravilochanah
श्लोक 95
अनंतो हुतभुग्भोक्ता सुखदो नैकजोऽग्रजः ॥
अनिर्विण्णः सदामर्षी लोकाधिष्ठानमद्भुतः ॥ ९५ ॥
Ananto hutabhugbhokta sukhado naikajograjah
Anirvinnah sadamarshi lokadhishthanamadbhutah
श्लोक 96
सनात्सनातनतमः कपिलः कपिरव्ययः ॥
स्वस्तिदः स्वस्तिकृत्स्वस्ति स्वस्तिभुक्स्वस्तिदक्षिणः ॥ ९६ ॥
Sanatsanatanatamah kapilah kapiravyayah
Svastidah svastikritsvasti svastibhuksvastidakshinah
श्लोक 97
अरौद्रः कुंडली चक्री विक्रम्यूर्जितशासनः ॥
शब्दातिगः शब्दसहः शिशिरः शर्वरीकरः ॥ ९७ ॥
Araudrah kundali chakri vikramyurjitashasanah
Shabdatigah shabdasahah shishirah sharvarikarah
श्लोक 98
अक्रूरः पेशलो दक्षो दक्षिणः क्षमिणां वरः ॥
विद्वत्तमो वीतभयः पुण्यश्रवणकीर्तनः ॥ ९८ ॥
Akrurah peshalo daksho dakshinah kshaminam varah
Vidvattamo vitabhayah punyashravanakirtanah
श्लोक 99
उत्तारणो दुष्कृतिहा पुण्यो दुःस्वप्ननाशनः ॥
वीरहा रक्षणः संतो जीवनः पर्यवस्थितः ॥ ९९ ॥
Uttarano dushkritiha punyo duhsvapnanashanah
Viraha rakshanah santo jivanah paryavasthitah
श्लोक 100
अनंतरूपोऽनंतश्रीर्जितमन्युर्भयापहः ॥
चतुरस्रो गभीरात्मा विदिशो व्यादिशो दिशः ॥ १०० ॥
Anantaruponantashrirjitamanyurbhayapahah
Chaturasro gabhiratma vidisho vyadisho dishah
श्लोक 101
अनादिर्भूर्भुवो लक्ष्मीः सुवीरो रुचिरांगदः ॥
जननो जनजन्मादिर्भीमो भीमपराक्रमः ॥ १०१ ॥
Anadirbhurbhuvo lakshmih suviro ruchirangadah
Janano janajanmadirbhimo bhimaparakramah
श्लोक 102
आधारनिलयो धाता पुष्पहासः प्रजागरः ॥
ऊर्ध्वगः सत्पथाचारः प्राणदः प्रणवः पणः ॥ १०२ ॥
Adharanilayo dhata pushpahasah prajagarah
Urdhvagah satpathacharah pranadah pranavah panah
श्लोक 103
प्रमाणं प्राणनिलयः प्राणभृत्प्राणजीवनः ॥
तत्त्वं तत्त्वविदेकात्मा जन्ममृत्युजरातिगः ॥ १०३ ॥
Pramanam prananilayah pranabhritpranajivanah
Tattvam tattvavidekatma janmamrityujaratigah
श्लोक 104
भूर्भुवःस्वस्तरुस्तारः सविता प्रपितामहः ॥
यज्ञो यज्ञपतिर्यज्वा यज्ञांगो यज्ञवाहनः ॥ १०४ ॥
Bhurbhuvahsvastarustarah savita prapitamahah
Yajno yajnapatiryajva yajnango yajnavahanah
श्लोक 105
यज्ञभृद्यज्ञकृद्यज्ञी यज्ञभुग्यज्ञसाधनः ॥
यज्ञांतकृद्यज्ञगुह्यमन्नमन्नाद एव च ॥ १०५ ॥
Yajnabhridyajnakridyajni yajnabhugyajnasadhanah
Yajnantakridyajnaguhyamannamannada eva cha
श्लोक 106
आत्मयोनिः स्वयंजातो वैखानः सामगायनः ॥
देवकीनंदनः स्रष्टा क्षितीशः पापनाशनः ॥ १०६ ॥
Atmayonih svayanjato vaikhanah samagayanah
Devakinandanah srashta kshitishah papanashanah
श्लोक 107
शंखभृन्नन्दकी चक्री शार्ङ्गधन्वा गदाधरः ॥
रथांगपाणिरक्षोभ्यः सर्वप्रहरणायुधः ॥ १०७ ॥
सर्वप्रहरणायुध ॐ नम इति ॥
Shankhabhrinnandaki chakri sharngadhanva gadadharah
Rathangapanirakshobhyah sarvapraharanayudhah
Sarvapraharanayudha om nama iti
फलश्रुति (अंत के श्लोक)
श्लोक 1
इतीदं कीर्तनीयस्य केशवस्य महात्मनः ॥
नाम्नां सहस्रं दिव्यानामशेषेण प्रकीर्तितम् ॥ १ ॥
Itidam kirtaniyasya keshavasya mahatmanah
Namnam sahasram divyanamasheshena prakirtitam
मानक रोमन लिप्यंतरण
itīdaṃ kīrtanīyasya keśavasya mahātmanaḥ ||
nāmnāṃ sahasraṃ divyānāmaśeṣeṇa prakīrtitam || 1 ||
हिभीष्म कहते हैं कि उन्होंने महात्मा केशव के, जिनका कीर्तन करना चाहिए, दिव्य सहस्र नाम पूरे कह दिए हैं।
ENBhishma says that he has now told, in full, the thousand divine names of the great Keshava, whose praise should be sung.
संस्करणों के अंतर। कोई दूसरा मुद्रण या पाठ इस स्थान को अलग ढंग से पढ़ता है।
- छपे संस्करण में पाठ है: इतिदं कीर्तनीयस्य केशवस्य महात्मनः ॥
नाम्नां सहस्रं दिव्यानामशेषेण प्रकीर्तितम् ॥ १ ॥ The 1923 print has इतिदं (leaf n37), a misprint for इतीदं, which the 1921 printing has.
“ ‘Even thus have I recited to thee, without any exception, the thousand excellent names of the high-souled Keçava whose glory should always be sung !
श्लोक 2
य इदं शृणुयान्नित्यं यश्चापि परिकीर्तयेत् ॥
नाशुभं प्राप्नुयात्किञ्चित्सोऽमुत्रेह च मानवः ॥ २ ॥
Ya idam shrinuyannityam yashchapi parikirtayet
Nashubham prapnuyatkinchitsomutreha cha manavah
मानक रोमन लिप्यंतरण
ya idaṃ śṛṇuyānnityaṃ yaścāpi parikīrtayet ||
nāśubhaṃ prāpnuyātkiñcitso’mutreha ca mānavaḥ || 2 ||
हिश्लोक कहता है कि जो व्यक्ति इन नामों को रोज़ सुनता है, या इनका पाठ करता है, उसका इस लोक में या परलोक में कोई अशुभ नहीं होता।
ENThe verse says that a person who hears these names every day, or recites them, meets no harm here or after death.
यह श्लोक वे फल बताता है जिनका वादा पाठ स्वयं करता है। ये पाठ के अपने शब्द हैं, इस साइट का कोई दावा नहीं।
संस्करणों के अंतर। कोई दूसरा मुद्रण या पाठ इस स्थान को अलग ढंग से पढ़ता है।
- वर्तनी 1921 के बंबई मुद्रण में पाठ है: य यदं य इदं की छपाई की भूल। (पृष्ठ 24, स्कैन पन्ना n161)
That man who hears these names every day or who recites them every day, never meets with any evil either here or hereafter.
श्लोक 3
वेदांतगो ब्राह्मणः स्यात्क्षत्रियो विजयी भवेत् ॥
वैश्यो धनसमृद्धः स्याच्छूद्रः सुखमवाप्नुयात् ॥ ३ ॥
Vedantago brahmanah syatkshatriyo vijayi bhavet
Vaishyo dhanasamriddhah syachchhudrah sukhamavapnuyat
मानक रोमन लिप्यंतरण
vedāṃtago brāhmaṇaḥ syātkṣatriyo vijayī bhavet ||
vaiśyo dhanasamṛddhaḥ syācchūdraḥ sukhamavāpnuyāt || 3 ||
हिश्लोक चारों वर्णों के लिए एक-एक फल बताता है: ब्राह्मण वेदांत में पारंगत होता है, क्षत्रिय विजयी होता है, वैश्य धन पाता है और शूद्र सुख पाता है। ऐसे श्लोकों को अलग-अलग परंपराएँ और आचार्य अलग ढंग से पढ़ते हैं, और ये शब्द पाठ के हैं, इस पुस्तकालय का मत नहीं।
ENThe verse says that each of the four classes gains something: a brahmin masters the Vedanta, a kshatriya wins, a vaishya gains wealth and a shudra gains happiness. Readings of such verses differ between schools and teachers, and the wording is the text's, not the view of this library.
यह श्लोक वे फल बताता है जिनका वादा पाठ स्वयं करता है। ये पाठ के अपने शब्द हैं, इस साइट का कोई दावा नहीं।
If a Brāhmana does this, he succeeds in mastering the Vedānta; if a Kshatriya does it, he becomes always successful in battle. A Vaiçya, by doing it, becomes possessed of affluence, while a Cudra earns great happiness.
श्लोक 4
धर्मार्थी प्राप्नुयाद्धर्ममर्थार्थी चार्थमाप्नुयात् ॥
कामानवाप्नुयात्कामी प्रजार्थी प्राप्नुयात्प्रजाम् ॥ ४ ॥
Dharmarthi prapnuyaddharmamartharthi charthamapnuyat
Kamanavapnuyatkami prajarthi prapnuyatprajam
मानक रोमन लिप्यंतरण
dharmārthī prāpnuyāddharmamarthārthī cārthamāpnuyāt ||
kāmānavāpnuyātkāmī prajārthī prāpnuyātprajām || 4 ||
हिश्लोक कहता है कि जो धर्म, धन, कामनाएँ या संतान चाहता है, उसे वह मिलता है।
ENThe verse says that whoever wants dharma, wealth, the objects of desire or children gains what he seeks.
यह श्लोक वे फल बताता है जिनका वादा पाठ स्वयं करता है। ये पाठ के अपने शब्द हैं, इस साइट का कोई दावा नहीं।
संस्करणों के अंतर। कोई दूसरा मुद्रण या पाठ इस स्थान को अलग ढंग से पढ़ता है।
- छपे संस्करण में पाठ है: धर्मार्थी प्राप्नुयाद्धर्ममर्थार्थी चार्थमाप्नुयात् ॥
कामानवाप्नुयात्कामी प्रजार्थी प्राप्नुयात्प्रजाः ॥ ४ ॥ - शब्द 1923 के कल्याण-बंबई मुद्रण में पाठ है: प्राप्नुयात्प्रजाः स्कैन पन्ना n38, पन्ने की छवि पर पढ़ा गया।
If one becomes desirous of earning the merit of righteousness, one succeeds in earning it (by hearing or reciting these names). If it is wealth that one desires, one succeeds in earning wealth (by acting in this way). So also the man who wishes for enjoyments of the senses succeeds in enjoying all kinds of pleasures, and the man desirous of offspring acquires offspring (by pursuing this course of conduct).
श्लोक 5
भक्तिमान्यः सदोत्थाय शुचिस्तद्गतमानसः ॥
सहस्रं वासुदेवस्य नाम्नामेतत्प्रकीर्तयेत् ॥ ५ ॥
Bhaktimanyah sadotthaya shuchistadgatamanasah
Sahasram vasudevasya namnametatprakirtayet
मानक रोमन लिप्यंतरण
bhaktimānyaḥ sadotthāya śucistadgatamānasaḥ ||
sahasraṃ vāsudevasya nāmnāmetatprakīrtayet || 5 ||
हियह श्लोक, अगले के साथ, बताता है कि भक्त को क्या मिलता है। जो भक्त सवेरे उठकर, शुद्ध होकर और मन वासुदेव में लगाकर उनके इन सहस्र नामों का पाठ करता है,
ENThis verse says, with the next one, what a devoted person gains. A devoted person who rises early, is clean and keeps his mind on Vishnu, and recites these thousand names of Vasudeva,
यह श्लोक वे फल बताता है जिनका वादा पाठ स्वयं करता है। ये पाठ के अपने शब्द हैं, इस साइट का कोई दावा नहीं।
That man who with devotion and perseverance and heart wholly turned towards him, recites these thousand names of Vāsudeva every day, after having purified himself,
श्लोक 6
यशः प्राप्नोति विपुलं ज्ञातिप्राधान्यमेव च ॥
अचलां श्रियमाप्नोति श्रेयः प्राप्नोत्यनुत्तमम् ॥ ६ ॥
Yashah prapnoti vipulam jnatipradhanyameva cha
Achalam shriyamapnoti shreyah prapnotyanuttamam
मानक रोमन लिप्यंतरण
yaśaḥ prāpnoti vipulaṃ jñātiprādhānyameva ca ||
acalāṃ śriyamāpnoti śreyaḥ prāpnotyanuttamam || 6 ||
हिवह बड़ा यश, अपने लोगों में ऊँचा स्थान, स्थिर लक्ष्मी और सबसे उत्तम कल्याण पाता है। ऐसा श्लोक कहता है।
ENgains wide fame and a high place among his own people, lasting good fortune and the highest good. So the verse says.
यह श्लोक वे फल बताता है जिनका वादा पाठ स्वयं करता है। ये पाठ के अपने शब्द हैं, इस साइट का कोई दावा नहीं।
succeeds in acquiring great fame, a position of eminence among his kinsmen, enduriug prosperity, and lastly, that which is of the highest benefit to him (viz., Emancipation itself ).
श्लोक 7
न भयं क्वचिदाप्नोति वीर्यं तेजश्च विंदति ॥
भवत्यरोगो द्युतिमान्बलरूपगुणान्वितः ॥ ७ ॥
Na bhayam kvachidapnoti viryam tejashcha vindati
Bhavatyarogo dyutimanbalarupagunanvitah
मानक रोमन लिप्यंतरण
na bhayaṃ kvacidāpnoti vīryaṃ tejaśca viṃdati ||
bhavatyarogo dyutimānbalarūpaguṇānvitaḥ || 7 ||
हिश्लोक कहता है कि ऐसे व्यक्ति को कहीं भय नहीं होता और उसे वीर्य और तेज मिलता है; वह निरोग रहता है और कांति, बल, रूप और गुणों से युक्त होता है।
ENThe verse says that such a person never meets fear and gains strength and energy; he is free of illness and has radiance, strength, beauty and good qualities.
यह श्लोक वे फल बताता है जिनका वादा पाठ स्वयं करता है। ये पाठ के अपने शब्द हैं, इस साइट का कोई दावा नहीं।
Such a man never meets with fear at any time, and acquires great prowess and energy. Disease never afflicts him; splendour of complexion, strength, beauty, and accomplishments, become his.
श्लोक 8
रोगार्तो मुच्यते रोगाद्बद्धो मुच्येत बंधनात् ॥
भयान्मुच्येत भीतस्तु मुच्येतापन्न आपदः ॥ ८ ॥
Rogarto muchyate rogadbaddho muchyeta bandhanat
Bhayanmuchyeta bhitastu muchyetapanna apadah
मानक रोमन लिप्यंतरण
rogārto mucyate rogādbaddho mucyeta baṃdhanāt ||
bhayānmucyeta bhītastu mucyetāpanna āpadaḥ || 8 ||
हिश्लोक कहता है कि रोगी रोग से छूटता है, बँधा हुआ बंधन से, डरा हुआ भय से और विपत्ति में पड़ा विपत्ति से।
ENThe verse says that the sick are freed from illness, the bound from bonds, the frightened from fear and the person in trouble from trouble.
यह श्लोक वे फल बताता है जिनका वादा पाठ स्वयं करता है। ये पाठ के अपने शब्द हैं, इस साइट का कोई दावा नहीं।
The sick become hale; the afflicted become freed from their afflictions; the affrighted become freed from fear, and he that is plunged in calamity becomes freed from calamity.
श्लोक 9
दुर्गाण्यतितरत्याशु पुरुषः पुरुषोत्तमम् ॥
स्तुवन्नामसहस्रेण नित्यं भक्तिसमन्वितः ॥ ९ ॥
Durganyatitaratyashu purushah purushottamam
Stuvannamasahasrena nityam bhaktisamanvitah
मानक रोमन लिप्यंतरण
durgāṇyatitaratyāśu puruṣaḥ puruṣottamam ||
stuvannāmasahasreṇa nityaṃ bhaktisamanvitaḥ || 9 ||
हिश्लोक कहता है कि जो व्यक्ति रोज़ भक्ति से इन सहस्र नामों द्वारा पुरुषोत्तम की स्तुति करता है, वह सब कठिनाइयों को शीघ्र पार कर लेता है।
ENThe verse says that a person who praises the highest Person every day with these thousand names, with devotion, soon crosses every difficulty.
यह श्लोक वे फल बताता है जिनका वादा पाठ स्वयं करता है। ये पाठ के अपने शब्द हैं, इस साइट का कोई दावा नहीं।
संस्करणों के अंतर। कोई दूसरा मुद्रण या पाठ इस स्थान को अलग ढंग से पढ़ता है।
- छपे संस्करण में पाठ है: दुर्गाण्यातितरात्याशु पुरुषः पुरुषोत्तमम् ॥
स्तुवन्नामसहस्रेण नित्यं भक्तिसमन्वितः ॥ ९ ॥ The 1923 print reads दुर्गाण्यातितरा | त्याशु across a line break (leaf n39, zoomed). We write दुर्गाण्यतितरत्याशु, as the 1921 printing does.
The man who hymns the praises of that foremost of Beings by reciting His thousand names with devotion succeeds in quickly crossing all difficulties.
श्लोक 10
वासुदेवाश्रयो मर्त्यो वासुदेवपरायणः ॥
सर्वपापविशुद्धात्मा याति ब्रह्म सनातनम् ॥ १० ॥
Vasudevashrayo martyo vasudevaparayanah
Sarvapapavishuddhatma yati brahma sanatanam
मानक रोमन लिप्यंतरण
vāsudevāśrayo martyo vāsudevaparāyaṇaḥ ||
sarvapāpaviśuddhātmā yāti brahma sanātanam || 10 ||
हिश्लोक कहता है कि जो व्यक्ति वासुदेव की शरण लेता है और उनमें लगा रहता है, वह सब पापों से शुद्ध होकर सनातन ब्रह्म को पाता है।
ENThe verse says that a person who takes refuge in Vasudeva and is devoted to him is made pure of all sin and reaches the eternal Brahman.
यह श्लोक वे फल बताता है जिनका वादा पाठ स्वयं करता है। ये पाठ के अपने शब्द हैं, इस साइट का कोई दावा नहीं।
That mortal who takes refuge in Vāsudeva and who becomes devoted to Him, becomes freed of all sins and attains to eternal Brahma.
श्लोक 11
न वासुदेवभक्तानामशुभं विद्यते क्वचित् ॥
जन्ममृत्युजराव्याधिभयं नैवोपजायते ॥ ११ ॥
Na vasudevabhaktanamashubham vidyate kvachit
Janmamrityujaravyadhibhayam naivopajayate
मानक रोमन लिप्यंतरण
na vāsudevabhaktānāmaśubhaṃ vidyate kvacit ||
janmamṛtyujarāvyādhibhayaṃ naivopajāyate || 11 ||
हिश्लोक कहता है कि वासुदेव के भक्तों का कहीं अशुभ नहीं होता, और उनमें जन्म, मृत्यु, बुढ़ापे और रोग का भय नहीं उठता।
ENThe verse says that no harm comes to the devotees of Vasudeva, and the fear of birth, death, old age and illness does not arise in them.
यह श्लोक वे फल बताता है जिनका वादा पाठ स्वयं करता है। ये पाठ के अपने शब्द हैं, इस साइट का कोई दावा नहीं।
They who are devoted to Vāsudeva have never to encounter any evil. They become freed from the fear of birth, death, decrepitude, and disease.
श्लोक 12
इमं स्तवमधीयानः श्रद्धाभक्तिसमन्वितः ॥
युज्येतात्मसुखक्षांतिश्रीधृतिस्मृतिकीर्तिभिः ॥ १२ ॥
Imam stavamadhiyanah shraddhabhaktisamanvitah
Yujyetatmasukhakshantishridhritismritikirtibhih
मानक रोमन लिप्यंतरण
imaṃ stavamadhīyānaḥ śraddhābhaktisamanvitaḥ ||
yujyetātmasukhakṣāṃtiśrīdhṛtismṛtikīrtibhiḥ || 12 ||
हिश्लोक कहता है कि जो व्यक्ति श्रद्धा और भक्ति से इस स्तोत्र का पाठ करता है, उसे आत्मा का सुख, क्षमा, लक्ष्मी, धैर्य, स्मृति और कीर्ति मिलती है।
ENThe verse says that a person who studies this hymn with faith and devotion gains happiness of the self, patience, good fortune, steadiness, memory and good name.
यह श्लोक वे फल बताता है जिनका वादा पाठ स्वयं करता है। ये पाठ के अपने शब्द हैं, इस साइट का कोई दावा नहीं।
संस्करणों के अंतर। कोई दूसरा मुद्रण या पाठ इस स्थान को अलग ढंग से पढ़ता है।
- शब्द 1921 के बंबई मुद्रण में पाठ है: युज्येतात्मा सुखक्षांतिश्रीधृतिस्मृतिकीर्तिभिः आत्मा एक अलग शब्द के रूप में ('वह स्वयं … से युक्त होता है'), जहाँ 1923 की छपाई में समास आत्मसुख- है। (पृष्ठ 26, स्कैन पन्ना n163)
That man who with devotion and faith recites this hymn (consisting of the thousand names of Vāsudeva) succeeds in acquiring felicity of soul, forgiveness of disposition, prosperity, intelligence, memory, and fame.
श्लोक 13
न क्रोधो न च मात्सर्यं न लोभो नाशुभा मतिः ॥
भवंति कृतपुण्यानां भक्तानां पुरुषोत्तमे ॥ १३ ॥
Na krodho na cha matsaryam na lobho nashubha matih
Bhavanti kritapunyanam bhaktanam purushottame
मानक रोमन लिप्यंतरण
na krodho na ca mātsaryaṃ na lobho nāśubhā matiḥ ||
bhavaṃti kṛtapuṇyānāṃ bhaktānāṃ puruṣottame || 13 ||
हिश्लोक कहता है कि पुरुषोत्तम के भक्त पुण्यात्माओं में क्रोध, ईर्ष्या, लोभ और बुरे विचार नहीं उठते।
ENThe verse says that anger, envy, greed and evil thoughts do not arise in good people who are devoted to the highest Person.
यह श्लोक वे फल बताता है जिनका वादा पाठ स्वयं करता है। ये पाठ के अपने शब्द हैं, इस साइट का कोई दावा नहीं।
Neither wrath, nor jealousy, nor cupidity, nor evil understanding, ever appears in those men of righteousness who are devoted to that foremost of Beings.
श्लोक 14
द्यौः सचन्द्रार्कनक्षत्रा खं दिशो भूर्महोदधिः ॥
वासुदेवस्य वीर्येण विधृतानि महात्मनः ॥ १४ ॥
Dyauh sachandrarkanakshatra kham disho bhurmahodadhih
Vasudevasya viryena vidhritani mahatmanah
मानक रोमन लिप्यंतरण
dyauḥ sacandrārkanakṣatrā khaṃ diśo bhūrmahodadhiḥ ||
vāsudevasya vīryeṇa vidhṛtāni mahātmanaḥ || 14 ||
हिचंद्रमा, सूर्य और तारों सहित आकाश, अंतरिक्ष, दिशाएँ, पृथ्वी और महासागर, सब महात्मा वासुदेव के बल से धारण किए गए हैं।
ENThe sky with the moon, the sun and the stars, space, the directions, the earth and the ocean are all held in place by the power of the great Vasudeva.
The firmament with the sun, moon, and stars, the welkin, the points of the compass, the Earth, and the Ocean, are all held and supported by the prowess of the high-souled Vāsudeva.
श्लोक 15
ससुरासुरगंधर्वं सयक्षोरगराक्षसम् ॥
जगद्वशे वर्ततेदं कृष्णस्य सचराचरम् ॥ १५ ॥
Sasurasuragandharvam sayakshoragarakshasam
Jagadvashe vartatedam krishnasya sacharacharam
मानक रोमन लिप्यंतरण
sasurāsuragaṃdharvaṃ sayakṣoragarākṣasam ||
jagadvaśe vartatedaṃ kṛṣṇasya sacarācaram || 15 ||
हिदेवता, असुर, गंधर्व, यक्ष, नाग और राक्षसों सहित यह सारा चर-अचर जगत कृष्ण के वश में है।
ENThe whole world, moving and unmoving, with gods, asuras, gandharvas, yakshas, nagas and rakshasas, is under the rule of Krishna.
The whole mobile and immobile universe with the deities, Asuras, and Gandharvas, Yakshas, Uragas and Rākshasas, is under the sway of Krishna.
श्लोक 16
इंद्रियाणि मनो बुद्धिः सत्त्वं तेजो बलं धृतिः ॥
वासुदेवात्मकान्याहुः क्षेत्रं क्षेत्रज्ञ एव च ॥ १६ ॥
Indriyani mano buddhih sattvam tejo balam dhritih
Vasudevatmakanyahuh kshetram kshetrajna eva cha
मानक रोमन लिप्यंतरण
iṃdriyāṇi mano buddhiḥ sattvaṃ tejo balaṃ dhṛtiḥ ||
vāsudevātmakānyāhuḥ kṣetraṃ kṣetrajña eva ca || 16 ||
हिइंद्रियाँ, मन, बुद्धि, सत्त्व, तेज, बल और धैर्य, इन सबका आत्मा वासुदेव को कहा गया है; और क्षेत्र (शरीर) तथा क्षेत्र को जानने वाला भी।
ENThe senses, the mind, the intellect, goodness, energy, strength and steadiness are said to have Vasudeva as their self; so are the body (the field) and the one who knows the field.
The senses, mind, understanding, life, energy, strength, and memory, it has been said, have Vāsudeva for their soul. Indeed, this body that is called Kshetra, and the intelligent soul within, that is called the knower of Kshetra, also have Vāsudeva for their soul.
श्लोक 17
सर्वागमानामाचारः प्रथमं परिकल्पते ॥
आचारप्रभवो धर्मो धर्मस्य प्रभुरच्युतः ॥ १७ ॥
Sarvagamanamacharah prathamam parikalpate
Acharaprabhavo dharmo dharmasya prabhurachyutah
मानक रोमन लिप्यंतरण
sarvāgamānāmācāraḥ prathamaṃ parikalpate ||
ācāraprabhavo dharmo dharmasya prabhuracyutaḥ || 17 ||
हिसब शास्त्रों में आचार को पहले रखा गया है। धर्म आचार से उत्पन्न होता है, और धर्म के स्वामी अच्युत हैं।
ENRight conduct is named first in all the scriptures. Dharma comes from right conduct, and the lord of dharma is Achyuta.
Conduct (consisting of practices) is said to be the foremost of all topics treated of in the scriptures. Righteousness has conduct for its basis. The unfading Vāsudeva is said to be the lord of Righteousness.
श्लोक 18
ऋषयः पितरो देवा महाभूतानि धातवः ॥
जंगमाजंगमं चेदं जगन्नारायणोद्भवम् ॥ १८ ॥
Rishayah pitaro deva mahabhutani dhatavah
Jangamajangamam chedam jagannarayanodbhavam
मानक रोमन लिप्यंतरण
ṛṣayaḥ pitaro devā mahābhūtāni dhātavaḥ ||
jaṃgamājaṃgamaṃ cedaṃ jagannārāyaṇodbhavam || 18 ||
हिऋषि, पितर, देवता, महाभूत, धातुएँ और यह सारा चर-अचर जगत नारायण से उत्पन्न हुआ है।
ENThe sages, the ancestors, the gods, the great elements, the metals and this whole moving and unmoving world come from Narayana.
The Rishis, the Pitris, the deities, the great (primal) elements, the metals, indeed, the entire mobile and immobile universe, has sprung from Nārāyana.
श्लोक 19
योगो ज्ञानं तथा सांख्यं विद्याः शिल्पादिकर्म च ॥
वेदाः शास्त्राणि विज्ञानमेतत्सर्वं जनार्दनात् ॥ १९ ॥
Yogo jnanam tatha sankhyam vidyah shilpadikarma cha
Vedah shastrani vijnanametatsarvam janardanat
मानक रोमन लिप्यंतरण
yogo jñānaṃ tathā sāṃkhyaṃ vidyāḥ śilpādikarma ca ||
vedāḥ śāstrāṇi vijñānametatsarvaṃ janārdanāt || 19 ||
हियोग, ज्ञान, सांख्य, विद्याएँ, शिल्प आदि कर्म, वेद, शास्त्र और सारा विज्ञान जनार्दन से है।
ENYoga, knowledge, Sankhya, the branches of learning, the crafts and other work, the Vedas, the shastras and all wisdom come from Janardana.
Yoga, the Sānkhya philosophy, knowledge, all mechanical arts, the Vedas, the diverse scriptures, and all learning, have sprung from Janārddana.
श्लोक 20
एको विष्णुर्महद्भूतं पृथग्भूतान्यनेकशः ॥
त्रीँल्लोकान्व्याप्य भूतात्मा भुंक्ते विश्वभुगव्ययः ॥ २० ॥
Eko vishnurmahadbhutam prithagbhutanyanekashah
Trinllokanvyapya bhutatma bhunkte vishvabhugavyayah
मानक रोमन लिप्यंतरण
eko viṣṇurmahadbhūtaṃ pṛthagbhūtānyanekaśaḥ ||
trīm̐llokānvyāpya bhūtātmā bhuṃkte viśvabhugavyayaḥ || 20 ||
हिविष्णु एक महान भूत हैं जो अनेक भूतों के रूप में अलग-अलग हुए हैं। वे सबके आत्मा के रूप में तीनों लोकों में व्याप्त हैं और उनका भोग करते हैं; वे विश्व के भोक्ता हैं और कभी क्षीण नहीं होते।
ENVishnu is one great being who has become many beings. He fills the three worlds as the self of all, and he enjoys them; he is the enjoyer of the universe and never decays.
संस्करणों के अंतर। कोई दूसरा मुद्रण या पाठ इस स्थान को अलग ढंग से पढ़ता है।
- वर्तनी 1921 के बंबई मुद्रण में पाठ है: त्रीन् लोकान्व्याप्य त्रीँल् की जगह त्रीन्। (पृष्ठ 27, स्कैन पन्ना n164)
Vishnu is one great element or substance which has spread itself out into multifarious forms. Covering the three worlds, He, the soul of all things, enjoys them all. His glory knows no diminution, and He it is that is the Enjoyer of the universe (as its supreme Lord).
श्लोक 21
इमं स्तवं भगवतो विष्णोर्व्यासेन कीर्तितम् ॥
पठेद्य इच्छेत्पुरुषः श्रेयः प्राप्तुं सुखानि च ॥ २१ ॥
Imam stavam bhagavato vishnorvyasena kirtitam
Pathedya ichchhetpurushah shreyah praptum sukhani cha
मानक रोमन लिप्यंतरण
imaṃ stavaṃ bhagavato viṣṇorvyāsena kīrtitam ||
paṭhedya icchetpuruṣaḥ śreyaḥ prāptuṃ sukhāni ca || 21 ||
हिव्यास ने भगवान विष्णु का यह स्तोत्र रचा। श्लोक कहता है कि जो व्यक्ति श्रेय (परम कल्याण) और सुख चाहता है, उसे इसका पाठ करना चाहिए।
ENVyasa made this hymn to the Lord Vishnu. The verse says that a person who wants the highest good and happiness should recite it.
यह श्लोक वे फल बताता है जिनका वादा पाठ स्वयं करता है। ये पाठ के अपने शब्द हैं, इस साइट का कोई दावा नहीं।
This hymn in praise of the illustrious Vishnu, composed by Vyāsa, should be recited by that person who wishes to acquire happiness and that which is the highest benefit (viz., Emancipation).
श्लोक 22
विश्वेश्वरमजं देवं जगतः प्रभवाप्ययम् ॥
भजंति ये पुष्कराक्षं न ते यांति पराभवम् ॥ २२ ॥
Vishveshvaramajam devam jagatah prabhavapyayam
Bhajanti ye pushkaraksham na te yanti parabhavam
मानक रोमन लिप्यंतरण
viśveśvaramajaṃ devaṃ jagataḥ prabhavāpyayam ||
bhajaṃti ye puṣkarākṣaṃ na te yāṃti parābhavam || 22 ||
हिश्लोक कहता है कि जो विश्व के स्वामी, अजन्मे, जगत के उद्गम और लय-स्थान, कमल-नयन भगवान को भजते हैं, उनकी कभी पराजय नहीं होती।
ENThe verse says that those who worship the lotus-eyed Lord of the universe, the unborn God from whom the world comes and into whom it goes, never meet defeat.
यह श्लोक वे फल बताता है जिनका वादा पाठ स्वयं करता है। ये पाठ के अपने शब्द हैं, इस साइट का कोई दावा नहीं।
Those persons that worship and adore the Lord of the universe, that deity who is unborn and possessed of blazing effulgence, who is the origin or cause of the universe, who knows no deterioration, and who is endued with eyes that are as large and beautiful as the petals of the lotus, have never to meet with any discomfiture.’ ”
अर्जुन की प्रार्थना और अंत के स्तुति-श्लोक
श्लोक 23
अर्जुन उवाच ॥ Arjuna uvacha
पद्मपत्रविशालाक्ष पद्मनाभ सुरोत्तम ॥
भक्तानामनुरक्तानां त्राता भव जनार्दन ॥ २३ ॥
Padmapatravishalaksha padmanabha surottama
Bhaktanamanuraktanam trata bhava janardana
मानक रोमन लिप्यंतरण
padmapatraviśālākṣa padmanābha surottama ||
bhaktānāmanuraktānāṃ trātā bhava janārdana || 23 ||
हिअर्जुन प्रार्थना करते हैं: “हे कमल-पत्र जैसे विशाल नेत्रों वाले, पद्मनाभ, देवों में श्रेष्ठ, जनार्दन, अपने प्रेमी भक्तों के रक्षक बनिए।”
ENArjuna prays: “O lotus-eyed one, with the lotus in your navel, best of the gods, Janardana, be the protector of the devotees who love you.”
श्लोक 24
श्रीभगवानुवाच ॥ Shribhagavanuvacha
यो मां नामसहस्रेण स्तोतुमिच्छति पांडव ॥
सोऽहमेकेन श्लोकेन स्तुत एव न संशयः ॥ २४ ॥
Yo mam namasahasrena stotumichchhati pandava
Sohamekena shlokena stuta eva na sanshayah
मानक रोमन लिप्यंतरण
yo māṃ nāmasahasreṇa stotumicchati pāṃḍava ||
so’hamekena ślokena stuta eva na saṃśayaḥ || 24 ||
हिभगवान उत्तर देते हैं: “हे पांडव, जो मेरी सहस्र नामों से स्तुति करना चाहता है, उसके द्वारा मैं एक श्लोक से भी स्तुत हो जाता हूँ; इसमें संदेह नहीं।”
ENThe Lord answers: “Pandava, whoever wishes to praise me with the thousand names, I am praised by him even with one verse; there is no doubt.”
संस्करणों के अंतर। कोई दूसरा मुद्रण या पाठ इस स्थान को अलग ढंग से पढ़ता है।
- छपे संस्करण में पाठ है: यो मां नामसहस्रेण स्तोतुमिच्छति पांडव ॥
सोहमेकेन श्लोकेन स्तुत एव न संशयः ॥ २४ ॥ The 1923 print has no avagraha ('सोह मेकेन', leaf n42). We write सोऽहमेकेन, as the 1921 printing does.
श्लोक 25
नमोऽस्त्वनंताय सहस्रमूर्तये सहस्रपादाक्षिशिरोरुबाहवे ॥
सहस्रनाम्ने पुरुषाय शाश्वते सहस्रकोटीयुगधारिणे नमः ॥ २५ ॥
Namostvanantaya sahasramurtaye sahasrapadakshishirorubahave
Sahasranamne purushaya shashvate sahasrakotiyugadharine namah
मानक रोमन लिप्यंतरण
namo’stvanaṃtāya sahasramūrtaye sahasrapādākṣiśirorubāhave ||
sahasranāmne puruṣāya śāśvate sahasrakoṭīyugadhāriṇe namaḥ || 25 ||
हिउन अनंत को नमस्कार, जिनके सहस्र रूप हैं, सहस्र पैर, नेत्र, सिर, जंघाएँ और भुजाएँ हैं, जिनके सहस्र नाम हैं, जो शाश्वत पुरुष हैं और सहस्र करोड़ युगों को धारण करते हैं।
ENA salutation to the endless one, who has a thousand forms, a thousand feet, eyes, heads, thighs and arms, a thousand names, the eternal Person who holds up the ages in thousands of crores.
संस्करणों के अंतर। कोई दूसरा मुद्रण या पाठ इस स्थान को अलग ढंग से पढ़ता है।
- छपे संस्करण में पाठ है: नमोस्त्वनंताय सहस्रमूर्तये सहस्रपादाक्षिशिरोरुबाहवे ॥
सहस्रनाम्ने पुरुषाय शाश्वते सहस्रकोटीयुगधारिणे नमः ॥ २५ ॥ The 1923 print has no avagraha in नमोस्त्वनंताय (leaf n42). We write नमोऽस्त्वनंताय, as the 1921 printing does.
श्लोक 26
नमः कमलनाभाय नमस्ते जलशायिने ॥
नमस्ते केशवानंत वासुदेव नमोऽस्तु ते ॥ २६ ॥
Namah kamalanabhaya namaste jalashayine
Namaste keshavananta vasudeva namostu te
मानक रोमन लिप्यंतरण
namaḥ kamalanābhāya namaste jalaśāyine ||
namaste keśavānaṃta vāsudeva namo’stu te || 26 ||
हिकमलनाभ को नमस्कार, जल पर शयन करने वाले को नमस्कार; हे केशव, अनंत, वासुदेव, आपको नमस्कार।
ENSalutation to the one with the lotus in his navel, to the one who rests on the waters; salutation to you, Keshava, the endless one, Vasudeva.
संस्करणों के अंतर। कोई दूसरा मुद्रण या पाठ इस स्थान को अलग ढंग से पढ़ता है।
- छपे संस्करण में पाठ है: नमः कमलनाभाय नमस्ते जलशायिने ॥
नमस्ते केशवानंत वासुदेव नमोस्तुते ॥ २६ ॥ The 1923 print has नमोस्तुते without avagraha (leaf n43). We write नमोऽस्तु ते, as the 1921 printing does.
श्लोक 27
वासनाद्वासुदेवस्य वासितं भुवनत्रयम् ॥
सर्वभूतनिवासोऽसि वासुदेव नमोऽस्तु ते ॥ २७ ॥
Vasanadvasudevasya vasitam bhuvanatrayam
Sarvabhutanivasosi vasudeva namostu te
मानक रोमन लिप्यंतरण
vāsanādvāsudevasya vāsitaṃ bhuvanatrayam ||
sarvabhūtanivāso’si vāsudeva namo’stu te || 27 ||
हिवासुदेव के वास से तीनों लोक बसे हुए हैं। हे वासुदेव, आप सब प्राणियों के निवास हैं; आपको नमस्कार।
ENThe three worlds are filled by Vasudeva, because he dwells in them. You are the dwelling place of all beings, Vasudeva; salutation to you.
श्लोक 28
नमो ब्रह्मण्यदेवाय गोब्राह्मणहिताय च ॥
जगद्धिताय कृष्णाय गोविंदाय नमो नमः ॥ २८ ॥
Namo brahmanyadevaya gobrahmanahitaya cha
Jagaddhitaya krishnaya govindaya namo namah
मानक रोमन लिप्यंतरण
namo brahmaṇyadevāya gobrāhmaṇahitāya ca ||
jagaddhitāya kṛṣṇāya goviṃdāya namo namaḥ || 28 ||
हिब्राह्मणों के प्रिय देव, गौओं और ब्राह्मणों का हित करने वाले, जगत का हित करने वाले कृष्ण और गोविंद को बार-बार नमस्कार।
ENSalutation again and again to Krishna, to Govinda, the God who cares for the Brahmanas, who wants the good of cows and Brahmanas and the good of the world.
श्लोक 29
आकाशात्पतितं तोयं यथा गच्छति सागरम् ॥
सर्वदेवनमस्कारः केशवं प्रति गच्छति ॥ २९ ॥
Akashatpatitam toyam yatha gachchhati sagaram
Sarvadevanamaskarah keshavam prati gachchhati
मानक रोमन लिप्यंतरण
ākāśātpatitaṃ toyaṃ yathā gacchati sāgaram ||
sarvadevanamaskāraḥ keśavaṃ prati gacchati || 29 ||
हिजैसे आकाश से गिरा जल समुद्र में जाता है, वैसे ही किसी भी देवता को किया गया नमस्कार केशव तक जाता है।
ENAs rain that falls from the sky goes to the ocean, so a salutation offered to any god goes to Keshava.
श्लोक 30
एष निष्कंटकः पंथा यत्र संपूज्यते हरिः ॥
कुपथं तं विजानीयाद्गोविंदरहितागमम् ॥ ३० ॥
Esha nishkantakah pantha yatra sampujyate harih
Kupatham tam vijaniyadgovindarahitagamam
मानक रोमन लिप्यंतरण
eṣa niṣkaṃṭakaḥ paṃthā yatra saṃpūjyate hariḥ ||
kupathaṃ taṃ vijānīyādgoviṃdarahitāgamam || 30 ||
हिजहाँ हरि की पूजा होती है, वह मार्ग काँटों से रहित है। गोविंद से रहित शास्त्र को कुमार्ग जानना चाहिए।
ENWhere Hari is worshipped, that path has no thorns. A teaching without Govinda should be known as a wrong path.
संस्करणों के अंतर। कोई दूसरा मुद्रण या पाठ इस स्थान को अलग ढंग से पढ़ता है।
- छपे संस्करण में पाठ है: एष निष्कंटकः पंथा यत्र संपूज्यते हरिः ॥
कुपथं तं विजानीयाद्गोविंदराहितागमम् ॥ ३० ॥ The 1923 print reads गोविंदराहितागमम् (leaf n44, zoomed), a misprint for गोविंदरहितागमम्, which the 1921 printing has.
श्लोक 31
सर्ववेदेषु यत्पुण्यं सर्वतीर्थेषु यत्फलम् ॥
तत्फलं समवाप्नोति स्तुत्वा देवं जनार्दनम् ॥ ३१ ॥
Sarvavedeshu yatpunyam sarvatirtheshu yatphalam
Tatphalam samavapnoti stutva devam janardanam
मानक रोमन लिप्यंतरण
sarvavedeṣu yatpuṇyaṃ sarvatīrtheṣu yatphalam ||
tatphalaṃ samavāpnoti stutvā devaṃ janārdanam || 31 ||
हिश्लोक कहता है कि जनार्दन की स्तुति करके व्यक्ति वह पुण्य पाता है जो सब वेदों में है और वह फल जो सब तीर्थों में है।
ENThe verse says that by praising Janardana a person gains the merit found in all the Vedas and the fruit of all the holy places.
यह श्लोक वे फल बताता है जिनका वादा पाठ स्वयं करता है। ये पाठ के अपने शब्द हैं, इस साइट का कोई दावा नहीं।
श्लोक 32
यो नरः पठते नित्यं त्रिकालं केशवालये ॥
द्विकालमेककालं वा क्रूरं सर्वं व्यपोहति ॥ ३२ ॥
Yo narah pathate nityam trikalam keshavalaye
Dvikalamekakalam va kruram sarvam vyapohati
मानक रोमन लिप्यंतरण
yo naraḥ paṭhate nityaṃ trikālaṃ keśavālaye ||
dvikālamekakālaṃ vā krūraṃ sarvaṃ vyapohati || 32 ||
हिश्लोक कहता है कि जो व्यक्ति केशव के मंदिर में रोज़ तीन बार, या दो बार, या एक बार इसका पाठ करता है, वह सब कठोर (दुःख) दूर कर देता है।
ENThe verse says that a person who recites it every day in a temple of Keshava, three times a day, or twice, or once, removes everything harsh.
यह श्लोक वे फल बताता है जिनका वादा पाठ स्वयं करता है। ये पाठ के अपने शब्द हैं, इस साइट का कोई दावा नहीं।
श्लोक 33
दह्यंते रिपवस्तस्य सौम्याः सर्वे सदा ग्रहाः ॥
विलीयंते च पापानि स्तवे ह्यस्मिन्प्रकीर्तिते ॥ ३३ ॥
Dahyante ripavastasya saumyah sarve sada grahah
Viliyante cha papani stave hyasminprakirtite
मानक रोमन लिप्यंतरण
dahyaṃte ripavastasya saumyāḥ sarve sadā grahāḥ ||
vilīyaṃte ca pāpāni stave hyasminprakīrtite || 33 ||
हिश्लोक कहता है कि इस स्तोत्र के पाठ से उस व्यक्ति के शत्रु जल जाते हैं, सब ग्रह उसके लिए सौम्य रहते हैं, और उसके पाप विलीन हो जाते हैं।
ENThe verse says that when this hymn is recited, that person's enemies are burnt away, all the planets are kind to him, and his sins melt away.
यह श्लोक वे फल बताता है जिनका वादा पाठ स्वयं करता है। ये पाठ के अपने शब्द हैं, इस साइट का कोई दावा नहीं।
श्लोक 34
येन ध्यातः श्रुतो येन येनायं पठितः स्तवः ॥
दत्तानि सर्वदानानि सुराः सर्वे समर्चिताः ॥ ३४ ॥
Yena dhyatah shruto yena yenayam pathitah stavah
Dattani sarvadanani surah sarve samarchitah
मानक रोमन लिप्यंतरण
yena dhyātaḥ śruto yena yenāyaṃ paṭhitaḥ stavaḥ ||
dattāni sarvadānāni surāḥ sarve samarcitāḥ || 34 ||
हिश्लोक कहता है कि जिसने इसका ध्यान किया, इसे सुना या इसका पाठ किया, उसने मानो सब दान दे दिए और सब देवताओं की पूजा कर ली।
ENThe verse says that a person who has meditated on it, heard it or recited it has, as it were, given every gift and worshipped all the gods.
यह श्लोक वे फल बताता है जिनका वादा पाठ स्वयं करता है। ये पाठ के अपने शब्द हैं, इस साइट का कोई दावा नहीं।
संस्करणों के अंतर। कोई दूसरा मुद्रण या पाठ इस स्थान को अलग ढंग से पढ़ता है।
- शब्द 1921 के बंबई मुद्रण में पाठ है: येनायं पठ्यते स्तवः पठितः ('पढ़ा गया है') की जगह पठ्यते ('पढ़ा जाता है')। (पृष्ठ 30, स्कैन पन्ना n167)
श्लोक 35
इह लोके परे वापि न भयं विद्यते क्वचित् ॥
नाम्नां सहस्रं योऽधीते द्वादश्यां मम सन्निधौ ॥ ३५ ॥
Iha loke pare vapi na bhayam vidyate kvachit
Namnam sahasram yodhite dvadashyam mama sannidhau
मानक रोमन लिप्यंतरण
iha loke pare vāpi na bhayaṃ vidyate kvacit ||
nāmnāṃ sahasraṃ yo’dhīte dvādaśyāṃ mama sannidhau || 35 ||
हिश्लोक में भगवान कहते हैं कि जो व्यक्ति द्वादशी को उनके सामने सहस्र नामों का पाठ करता है, उसे इस लोक या परलोक में कहीं भय नहीं होता।
ENIn the verse the Lord says that a person who recites the thousand names on the twelfth day of the lunar fortnight in his presence has no fear in this world or the next.
यह श्लोक वे फल बताता है जिनका वादा पाठ स्वयं करता है। ये पाठ के अपने शब्द हैं, इस साइट का कोई दावा नहीं।
संस्करणों के अंतर। कोई दूसरा मुद्रण या पाठ इस स्थान को अलग ढंग से पढ़ता है।
- छपे संस्करण में पाठ है: इह लोके परे वापि न भयं विद्यते क्वचित् ॥
नाम्नां सहस्रं योऽधीते द्वादश्यां मम सन्निधौ ॥ ॥ ३५ ॥ The 1923 print sets ॥ twice before the number (leaf n45); we write one. - वर्तनी 1921 के बंबई मुद्रण में पाठ है: संनिधौ (पृष्ठ 30, स्कैन पन्ना n167)
श्लोक 36
स निर्दहति पापानि कल्पकोटिशतानि च ॥
अश्वत्थसन्निधौ पार्थ कृत्वा मनसि केशवम् ॥ ३६ ॥
Sa nirdahati papani kalpakotishatani cha
Ashvatthasannidhau partha kritva manasi keshavam
मानक रोमन लिप्यंतरण
sa nirdahati pāpāni kalpakoṭiśatāni ca ||
aśvatthasannidhau pārtha kṛtvā manasi keśavam || 36 ||
हिश्लोक कहता है कि ऐसा व्यक्ति अनगिनत कल्पों के पाप जला देता है। फिर कहता है: हे पार्थ, पीपल के पास, मन में केशव को रखकर,
ENThe verse says that such a person burns away sins of countless ages. It adds: Partha, near an ashvattha tree, keeping Keshava in mind,
यह श्लोक वे फल बताता है जिनका वादा पाठ स्वयं करता है। ये पाठ के अपने शब्द हैं, इस साइट का कोई दावा नहीं।
संस्करणों के अंतर। कोई दूसरा मुद्रण या पाठ इस स्थान को अलग ढंग से पढ़ता है।
- शब्द 1921 के बंबई मुद्रण में पाठ है: शनैर्दहति पापानि स निर्- की जगह शनैः ('धीरे-धीरे')। (पृष्ठ 30, स्कैन पन्ना n167)
- शब्द 1921 के बंबई मुद्रण में पाठ है: अश्वत्थसंनिधौ पार्थ तुलसीसंनिधौ तथा 'हे पार्थ, पीपल के पास, केशव का ध्यान करते हुए' की जगह 'हे पार्थ, पीपल के पास और तुलसी के पास भी'। (पृष्ठ 30, स्कैन पन्ना n167)
श्लोक 37
पठेन्नामसहस्रं तु गवां कोटिफलं लभेत् ॥
शिवालये पठेन्नित्यं तुलसीवनसंस्थितः ॥ ३७ ॥
Pathennamasahasram tu gavam kotiphalam labhet
Shivalaye pathennityam tulasivanasansthitah
मानक रोमन लिप्यंतरण
paṭhennāmasahasraṃ tu gavāṃ koṭiphalaṃ labhet ||
śivālaye paṭhennityaṃ tulasīvanasaṃsthitaḥ || 37 ||
हिसहस्र नामों का पाठ करना चाहिए; श्लोक कहता है कि इससे करोड़ गौओं के दान का फल मिलता है। रोज़ शिवालय में, या तुलसी-वन में बैठकर भी पाठ किया जा सकता है।
ENone should recite the thousand names; the verse says this gives the merit of giving a crore of cows. One may also recite them every day in a temple of Shiva, or sitting in a grove of tulasi.
यह श्लोक वे फल बताता है जिनका वादा पाठ स्वयं करता है। ये पाठ के अपने शब्द हैं, इस साइट का कोई दावा नहीं।
श्लोक 38
नरो मुक्तिमवाप्नोति चक्रपाणेर्वचो यथा ॥
ब्रह्महत्यादिकं पापं सर्वं सद्यो विनश्यति ॥ ३८ ॥
Naro muktimavapnoti chakrapanervacho yatha
Brahmahatyadikam papam sarvam sadyo vinashyati
मानक रोमन लिप्यंतरण
naro muktimavāpnoti cakrapāṇervaco yathā ||
brahmahatyādikaṃ pāpaṃ sarvaṃ sadyo vinaśyati || 38 ||
हिश्लोक कहता है कि ऐसा व्यक्ति मुक्ति पाता है, जैसा चक्रपाणि का वचन है, और ब्रह्महत्या जैसे पाप भी तुरंत नष्ट हो जाते हैं।
ENThe verse says that such a person gains freedom (moksha), as the word of the one with the discus in his hand promises, and that every sin, even the killing of a Brahmana, is destroyed at once.
यह श्लोक वे फल बताता है जिनका वादा पाठ स्वयं करता है। ये पाठ के अपने शब्द हैं, इस साइट का कोई दावा नहीं।
संस्करणों के अंतर। कोई दूसरा मुद्रण या पाठ इस स्थान को अलग ढंग से पढ़ता है।
- शब्द 1921 के बंबई मुद्रण में पाठ है: ब्रह्महत्यादिकं घोरं सर्वपापं विनश्यति 'ब्रह्महत्या जैसा हर भयानक पाप नष्ट हो जाता है', सद्यः ('तुरंत') के बिना। (पृष्ठ 31, स्कैन पन्ना n168)
श्लोक
पार्वत्युवाच ॥ Parvatyuvacha
केनोपायेन लघुना विष्णोर्नामसहस्रकं ।
पठ्यते पंडितैर्नित्यं श्रोतुमिच्छाम्यहं प्रभो ॥
Kenopayena laghuna vishnornamasahasrakam
Pathyate panditairnityam shrotumichchhamyaham prabho
मानक रोमन लिप्यंतरण
kenopāyena laghunā viṣṇornāmasahasrakaṃ |
paṭhyate paṃḍitairnityaṃ śrotumicchāmyahaṃ prabho ||
हिपार्वती पूछती हैं: "विद्वान किस सरल उपाय से विष्णु के हज़ार नामों का नित्य पाठ करते हैं? हे प्रभु, मैं यह सुनना चाहती हूँ।"
ENParvati asks: "By what easy means do the learned recite the thousand names of Vishnu every day? I wish to hear it, Lord."
शब्दार्थ
- केन kena · किस (प्रश्नवाचक सर्वनाम, तृतीया एकवचन) शब्दकोश: 2. ka, मोनियर-विलियम्स 1899, पृ. 240, स्तंभ 2
who? which? what?
- उपायेन upāyena · उपाय से (संज्ञा (पुंलिंग), तृतीया एकवचन) शब्दकोश: upāya, मोनियर-विलियम्स 1899, पृ. 215, स्तंभ 2
that by which one reaches one's aim, a means or expedient (of any kind)
- लघुना laghunā · सरल (विशेषण, तृतीया एकवचन) शब्दकोश: laghu, मोनियर-विलियम्स 1899, पृ. 893, स्तंभ 3
light, easy, not heavy or difficult
- विष्णोः viṣṇoḥ · विष्णु के (संज्ञा (पुंलिंग), षष्ठी एकवचन) शब्दकोश: viṣṇu, मोनियर-विलियम्स 1899, पृ. 999, स्तंभ 1
N. of one of the principal Hindū deities
- नामसहस्रकम् nāmasahasrakam · हज़ार नाम (समास (नपुंसकलिंग), प्रथमा एकवचन) शब्दकोश: nāman, मोनियर-विलियम्स 1899, पृ. 536, स्तंभ 2
name, appellation
; sahasraka, मोनियर-विलियम्स 1899, पृ. 1196, स्तंभ 3amounting to a thousand, having a thousand
- पठ्यते paṭhyate · पढ़ा जाता है (कर्मवाच्य, वर्तमान काल (लट्), प्रथम पुरुष एकवचन) शब्दकोश: paṭh, मोनियर-विलियम्स 1899, पृ. 580, स्तंभ 1
to read or repeat aloud, to recite, rehearse
- पंडितैः paṃḍitaiḥ · विद्वानों द्वारा (संज्ञा (पुंलिंग), तृतीया बहुवचन) शब्दकोश: paṇḍita, मोनियर-विलियम्स 1899, पृ. 580, स्तंभ 3
learned, wise, shrewd, clever
- नित्यम् nityam · नित्य, प्रतिदिन (अव्यय) शब्दकोश: nitya, मोनियर-विलियम्स 1899, पृ. 547, स्तंभ 2
(am), ind. always, constantly, regularly
- श्रोतुम् śrotum · सुनना (तुमुन् कृदन्त (करने को)) शब्दकोश: 1. śru, मोनियर-विलियम्स 1899, पृ. 1100, स्तंभ 3
to hear, listen or attend to anything
- इच्छामि icchāmi · "चाहती हूँ" (पार्वती) (वर्तमान काल (लट्), उत्तम पुरुष एकवचन) शब्दकोश: 3. iṣ, मोनियर-विलियम्स 1899, पृ. 169, स्तंभ 1
to desire, wish, long for, request
- अहम् aham · "मैं" (पार्वती) (सर्वनाम, प्रथमा एकवचन) शब्दकोश: aham, मोनियर-विलियम्स 1899, पृ. 124, स्तंभ 2
nom. sg. ‘I,’
- प्रभो prabho · हे प्रभु (संज्ञा (पुंलिंग), संबोधन एकवचन) शब्दकोश: prabhu, मोनियर-विलियम्स 1899, पृ. 684, स्तंभ 3
a master, lord, king
संस्करणों के अंतर। कोई दूसरा मुद्रण या पाठ इस स्थान को अलग ढंग से पढ़ता है।
- छपे संस्करण में पाठ है: केनोपायेन लघुना विष्णोर्नामसहस्रकं ।
पठ्यते पंडितैर्नित्यं श्रोतुमिच्छाम्यहं प्रभो ॥ २६ ॥ The 1873 printing numbers this verse ౨౬ (26) in its own count of the closing verses. The number is left out here: the other closing verses carry the 1923 printing's numbers, which run to 38, and that printing has no place for this verse.
श्लोक
ईश्वर उवाच ॥ Ishvara uvacha
श्रीराम राम रामेति रमे रामे मनोरमे ।
सहस्रनाम तत्तुल्यं रामनाम वरानने ॥
Shrirama rama rameti rame rame manorame
Sahasranama tattulyam ramanama varanane
मानक रोमन लिप्यंतरण
śrīrāma rāma rāmeti rame rāme manorame |
sahasranāma tattulyaṃ rāmanāma varānane ||
हिईश्वर (शिव) पार्वती को उत्तर देते हैं: "'श्रीराम राम राम' कहते हुए मैं मन को आनंद देने वाले राम में रमता हूँ।" श्लोक कहता है कि राम का नाम हज़ार नामों के बराबर है। शिव पार्वती को "वरानने" (सुंदर मुख वाली) कहते हैं।
ENIshvara (Shiva) answers Parvati: "Saying 'Shri Rama, Rama, Rama', I delight in Rama, who delights the mind." The verse says that the name of Rama is equal to the thousand names. Shiva calls Parvati "lovely-faced one" (varānane).
शब्दार्थ
- श्रीराम śrīrāma · हे श्रीराम (समास, संबोधन एकवचन) शब्दकोश: śrī-rāma, मोनियर-विलियम्स 1899, पृ. 1100, स्तंभ 1
the divine Rāma, i.e. Rāma-candra
- राम rāma · हे राम (संज्ञा (पुंलिंग), संबोधन एकवचन) शब्दकोश: rāma, मोनियर-विलियम्स 1899, पृ. 877, स्तंभ 1
N. of various mythical personages
- राम rāma · हे राम (संज्ञा (पुंलिंग), संबोधन एकवचन) शब्दकोश: rāma, मोनियर-विलियम्स 1899, पृ. 877, स्तंभ 1
N. of various mythical personages
- इति iti · इस प्रकार (कहे गए शब्दों का अंत) (अव्यय) शब्दकोश: 2. iti, मोनियर-विलियम्स 1899, पृ. 165, स्तंभ 1
in this manner, thus
- रमे rame · "रमता हूँ" (शिव) (वर्तमान काल (लट्, आत्मनेपद), उत्तम पुरुष एकवचन) शब्दकोश: ram, मोनियर-विलियम्स 1899, पृ. 867, स्तंभ 2
to delight
- रामे rāme · राम में (संज्ञा (पुंलिंग), सप्तमी एकवचन) शब्दकोश: rāma, मोनियर-विलियम्स 1899, पृ. 877, स्तंभ 1
N. of various mythical personages
- मनोरमे manorame · मन को आनंद देने वाले (विशेषण, सप्तमी एकवचन) शब्दकोश: mano-rama, मोनियर-विलियम्स 1899, पृ. 785, स्तंभ 2
gratifying the mind, attractive, pleasant, charming, beautiful
- सहस्रनाम sahasranāma · हज़ार नाम (समास (नपुंसकलिंग), प्रथमा एकवचन) शब्दकोश: sahasra, मोनियर-विलियम्स 1899, पृ. 1195, स्तंभ 2
a thousand
; nāman, मोनियर-विलियम्स 1899, पृ. 536, स्तंभ 2name, appellation
- तत्तुल्यम् tattulyam · उसके बराबर (समास (नपुंसकलिंग), प्रथमा एकवचन) शब्दकोश: tad, मोनियर-विलियम्स 1899, पृ. 434, स्तंभ 1
m. he, f. she, n. it, that, this
; tulya, मोनियर-विलियम्स 1899, पृ. 451, स्तंभ 3equal to, of the same kind or class or number or value, similar, comparable, like
- रामनाम rāmanāma · राम का नाम (समास (नपुंसकलिंग), प्रथमा एकवचन) शब्दकोश: rāma, मोनियर-विलियम्स 1899, पृ. 877, स्तंभ 1
N. of various mythical personages
; nāman, मोनियर-विलियम्स 1899, पृ. 536, स्तंभ 2name, appellation
- वरानने varānane · हे सुंदर मुख वाली (समास (स्त्रीलिंग), संबोधन एकवचन) शब्दकोश: 2. vara, मोनियर-विलियम्स 1899, पृ. 922, स्तंभ 1
best, most excellent
; ānana, मोनियर-विलियम्स 1899, पृ. 139, स्तंभ 3the mouth; the face, R.; Ragh. &c.
यह श्लोक वे फल बताता है जिनका वादा पाठ स्वयं करता है। ये पाठ के अपने शब्द हैं, इस साइट का कोई दावा नहीं।
संस्करणों के अंतर। कोई दूसरा मुद्रण या पाठ इस स्थान को अलग ढंग से पढ़ता है।
- छपे संस्करण में पाठ है: श्रीराम राम रामेति रमे रामे मनोरमे ।
श्रीसहस्रनाम तत्तुल्यं रामनाम वरानने ॥ २७ ॥ The 1873 printing numbers this verse ౨౭ (27) in its own count of the closing verses. The number is left out here, as for uttara-parvati. - शब्द 1873 के मद्रास मुद्रण में पाठ है: श्रीसहस्रनाम तत्तुल्यं रामनाम वरानने 1873 की छपाई (स्कैन पन्ना n28) तेलुगु लिपि में 'श्रीसहस्रनाम' पढ़ती है, बहुत बड़ा करके पढ़ा गया: वही श्री जो श्लोक के आरंभ में है। दिखाया गया पाठ आज के प्रचलित पाठ सहस्रनाम के अनुसार है (निर्णय 14; बैच 10)।
इति श्रीमन्महाभारते शतसाहस्र्यां संहितायां वैयासिक्यामानुशासनिके पर्वणि दानधर्मोत्तरे भीष्मयुधिष्ठिरसम्वादे श्रीविष्णोर्दिव्यसहस्रनामस्तोत्रं सम्पूर्णम् ॥
॥ श्रीकृष्णार्पणमस्तु ॥
1000 नाम, एक-एक करके
नामों के श्लोकों में 1000 नाम हैं, जैसा शंकराचार्य उन्हें बाँटते हैं। हर नामावली पृष्ठ पर हर नाम का अर्थ, शंकराचार्य उसे कैसे समझाते हैं (हमारे अपने शब्दों में सार) और वह शब्दकोश प्रविष्टि है जिससे अर्थ जाँचा गया।
- नाम 1–255 (श्लोक 1 से 27)
- नाम 256–512 (श्लोक 28 से 54)
- नाम 513–764 (श्लोक 55 से 81)
- नाम 765–1000 (श्लोक 82 से 107)
विष्णु सहस्रनाम के बारे में
नाम 107 श्लोकों में हैं। हर नाम विष्णु के बारे में एक बात कहता है, जैसे विश्वम्, "सारा जगत", या पुरुषोत्तमः, "सबसे उत्तम पुरुष"। कुछ नाम एक से अधिक बार आते हैं, और हर बार उनका अर्थ अलग है। टीकाकार शंकर ने हर नाम की व्याख्या की, और उनकी गिनती से ठीक एक हज़ार नाम होते हैं। हम नामों का विभाजन उन्हीं के अनुसार करते हैं। हर नाम के नीचे सरल हिंदी और अंग्रेज़ी में उसका अर्थ है, शंकर की व्याख्या का सार हमारे अपने शब्दों में है, और मोनियर मोनियर-विलियम्स के 1899 के संस्कृत-अंग्रेज़ी कोश की प्रविष्टि है। दूसरे आचार्य कुछ नामों को अलग ढंग से बाँटते और समझाते हैं; जहाँ ऐसा है, वहाँ नाम के नीचे यह लिखा है।
पाठ के लिए छपी पुस्तकों में महाभारत के अध्याय से पहले और बाद में और श्लोक जुड़े हैं: आरंभ की प्रार्थनाएँ, न्यास (एक छोटी विधि जो स्तोत्र के ऋषि, छंद और देवता का नाम लेती है), ध्यान के श्लोक, और अंत में स्तुति के और श्लोक। हमारा संस्कृत पाठ लक्ष्मीवेंकटेश्वर प्रेस की 1923 की छपाई से पढ़ा गया है, और 1921 की गीता के साथ बँधी निर्णयसागर प्रेस की छपाई से मिलाया गया है। जहाँ दोनों में अंतर है, वह उसी श्लोक के नीचे दिया गया है। कुछ शब्दों में, जहाँ अलग-अलग प्रकाशकों की आज की छपाइयाँ एक ही पाठ देती हैं, वहाँ पाठ उसी प्रचलित रूप में है, और छपा हुआ पाठ उस श्लोक के नीचे दिया गया है। बहुत बोले जाने वाले तीन श्लोक दोनों छपाइयों में नहीं हैं: आरंभ का "शुक्लांबरधरं", और अंत में पार्वती का प्रश्न और शिव का उत्तर "श्रीराम राम रामेति"। ये मद्रास की 1873 की तेलुगु लिपि की छपाई से पढ़े गए हैं और यहाँ देवनागरी में लिखे गए हैं; हर श्लोक के नीचे यह लिखा है। अंत के श्लोक बताते हैं कि स्तोत्र से क्या मिलता है। ये पाठ के अपने कथन हैं, और हमारी व्याख्या यही कहती है। महाभारत के श्लोकों के साथ के. एम. गांगुली का 1893 का अंग्रेज़ी अनुवाद ज्यों का त्यों है। बहुत से परिवार इसका पाठ रोज़ या गुरुवार को करते हैं; यह रीति परिवार और क्षेत्र के अनुसार अलग है।
उच्चारण कैसे करें
यह पाठ संस्कृत में है, और IAST पंक्ति इसे वर्तनी के अनुसार लिखती है। हर छोटा "अ" बोला जाता है, शब्द के अंत में भी (केशव, "केशव्" नहीं)। विसर्ग (ः) एक हल्की साँस है जो पहले वाले स्वर की गूँज लेती है (विष्णुः ≈ "विष्णुहु")। अनुस्वार (ं) नासिक्य ध्वनि है; व्यंजन से पहले वह उसी व्यंजन के वर्ग की नासिक्य ध्वनि बन जाता है। पाठ में नाम संधि से जुड़कर बोले जाते हैं; हर नाम के नीचे उसका अपना रूप दिया गया है। छपाई में हर आधे श्लोक के अंत में ॥ है, जहाँ पढ़ने वाला रुकता है।
वे पर्व, जिनकी मार्गदर्शिका में इस प्रार्थना का नाम है
विष्णु, राम और कृष्ण की और प्रार्थनाएँ
संबंधित
परिवारों के प्रश्न
विष्णु सहस्रनाम किसने लिखी?
परंपरा से महर्षि व्यास की रचना मानी जाती है, महाभारत के अंश के रूप में।
यह पृष्ठ कौन-सा पाठ मानता है?
संस्कृत पाठ: पढ़ने के लिए तैयार पाठ, जो आज के संस्करणों से मिलाया गया है। पुराना प्रमाण: 1873 का मद्रास मुद्रण। अर्थ: पूजादीप के लिए लिखे और जाँचे गए। स्रोत देखें
स्रोत और लाइसेंस
- पाठ
- विष्णुसहस्रनामस्तोत्र सप्तश्लोकीगीतासमेतम् (Vishnu Sahasranama Stotra, with the Saptashloki Gita) (Gangavishnu Shrikrishnadas, Lakshmi Venkateshwar Steam Press, Kalyan-Bombay, 1923). सार्वजनिक डोमेन (कॉपीराइट-मुक्त)। इन पृष्ठों का संस्कृत पाठ इसी मुद्रण के पृष्ठ-चित्रों से पढ़ा गया है।
- साक्षी संस्करण (पाठ के समय का प्रमाण)
- శ్రీవిష్ణుసహస్రనామస్తోత్రము, శ్రీకృష్ణాష్టోత్తరము ఇత్యాద్యత్యావశ్యకగ్రంథరత్నపేటికాయమానంబై యున్న యీపుస్తకము (Sri Vishnu Sahasranama Stotra, Sri Krishna Ashtottara and other needful texts, a small casket of jewels; Sanskrit in Telugu script) (Tiru Venkatacharya, Sarasvati Nilaya press (సరస్వతీనిలయ ముద్రాక్షరశాల), Madras, 1873). सार्वजनिक डोमेन (कॉपीराइट-मुक्त)। केवल यह दिखाने के लिए कि पाठ कितना पुराना है। इस पृष्ठ का देवनागरी पाठ एक पठन-पाठ है, इस मुद्रण से नहीं लिया गया।
- अनुवाद
- The Mahabharata of Krishna-Dwaipayana Vyasa, translated into English prose: Anuçasana Parva (Kisari Mohan Ganguli, Pratapa Chandra Ray, Bharata Press (Pratapa Chandra Ray), Calcutta, 1893). सार्वजनिक डोमेन (कॉपीराइट-मुक्त)। जैसा छपा है, वैसा ही दिखाया गया।
- प्रचलित पाठ
- इस पाठ में 10 शब्द आज के प्रचलित रूप में हैं; इन्हें sanskritdocuments.org; श्री रामकृष्ण मठ, मद्रास और गीता प्रेस, गोरखपुर के पाठ से मिलाकर जाँचा गया।
- हमारी व्याख्या
- इस साइट के लिए यहाँ दिए स्रोतों के आधार पर लिखी और उद्धृत संस्करण से मिलाई गई व्याख्या। यह अनुवाद नहीं है, और पाठ को पढ़ने का एकमात्र तरीका भी नहीं है। श्रेय देकर आप इसे उद्धृत कर सकते हैं।
- जाँच
- उद्धृत संस्करण से मिलाया गया, 15 अक्टूबर 2026।
- अद्यतन
- 24 अक्टूबर 2026